SJ News - шаблон joomla Авто

cloud  facebook  ok youtube

Читайте:
09/10   Ҷойгоҳ ва таҳаввули мактуб ... - " Мактубҳое, ки дар замони истиқлол дар рўзномаву маҷаллаҳо чоп шудаанд, меросбари ..."
30/10   ЧАРОҒИ ДИЛ - " Ҷабри устод беҳ зи меҳри падар   Инсон ҳар қадар солор шавад, аз панду ..."
12/11   ЧАНДЕ ДАР БОРАИ «АВТОКРИТИКА» - "        Автокритика (худнақднамоӣ) ин фикру дарку ..."
09/03   ЧАНД МАНТИҚИ ТАСМИМ ВА ... - " (ЊАДАФЊОИ АСОСИИ ДАЊСОЛАИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ АМАЛ «ОБ БАРОИ РУШДИ УСТУВОР») Тољикистон ..."
08/11   Фаъолияти сиёсии журналисти ... - " Аз замоне, ки журналистика ба вуҷуд омад, ба сиёсат алоқамандӣ дошт. Ва ин ..."
02/03   ФАЪОЛИЯТИ НАШРИЯИ «БА ... - " Дар соли 2018 ҳайати эҷодии нашрияи «Ба қуллаҳои дониш» 20 шумораи нашрияро аз чоп ..."
06/03   Талаботи замон ва омодагии ... - " Тањсилоти олї дар соњаи журналистикаи тољик тўли 25 соли истиќлолияти давлатї ба ..."
28/03   ТАКОПӮ АНДАР ПАЙРАҲАИ ИЛМ - " Чанд андеша дар бораи маҷмӯаи мақолаҳои профессор М. Муродов «Исиқлолият ва рушди ..."
08/09   РӮЗНОМАНИГОРӢ КАСБИ ... - " Журналистика миёни касбу кори гуногун аз зумраи пешаҳои заҳматталаб ва ..."

Намемирад касе, ки баҳри мардум ҷонфидоӣ кард,

Набуда худпараст, балки ба мардум ошноӣ кард.

Тамоми умр ҳиматро камар басту ба ҷон кӯшид,

Фақат халқу ватанро диду аз худ бовафоӣ кард.

Намемирад ҳамоне, хирқа ӯро илму фан бошад,

Намирад он, киирфон қабру донишаш кафан бошад.

       Воқеъияти бетардид ҳамин аст. Он, ки аз ӯ савобе боқист оне, ки вуҷудаш қолаби маърифатӣ дошта бошад ва ё фарде, ки ҳангоми даргузаштан ба қафо нигариста дарёбад, ки аз ӯ осоре боқист, ва дар рӯзгори халқу ватанаш ба кор меояд, ӯ зиндааст ва мисли зиндагон аз ризқу рӯзӣ бархурдор мебошад.

sinoni

      Дар забони тоҷикӣ масъалаи муродифоти ибора ва ҷумлаҳои сода мавриди тадқиқ қарор гирифта бошад ҳам [дар ин бора ниг. ба 1; 2; 3; 6], нуктаҳое, ки зарурати баён намуданашон боқӣ мондааст, хеле зиёданд. Дар ин ҷо мо мехостем доир ба баъзе паҳлӯҳои муносибатҳои семантикӣ дар муродифоти ибораҳои изофии исмӣ андеша баён намоем. Махсусан, нақши сифати феълии исмшуда дар ташаккули ибораҳои изофӣ ва муносибатҳои семантикии ибораҳои исмӣ қобили таваҷҷуҳ аст. Аз ҷумла, истифодаи ҳамзамони пешояндҳо бо бандаки изофӣ низ яке аз аломатҳои маҳфуз доштани хусусияти феълии сифатҳои феълии исмшуда шуморидан мумкин аст. Дар қолабҳои зерин муносибатҳои семантикии (маъноӣ) гуногун ифода ёфтаанд:

1. Дар ибораи изофӣ объекти бевоситаи амал ифода меёбад:Дӯстдорандагони ин ватан танҳо фарзандони ин ватананд (Адабиёт ва санъат.-1.11.2012); Вайронкунандаи ин муносибат, ин хонадон магар худи ту набошӣ? (Адабиёт ва санъат.-3.05.2012); донандаи забон, хонандаи китоб (Адабиёт ва санъат.-1.11.2012).

             Ин ибораҳо бо калимаҳои мураккаб муродифанд:донандаи забон - забондон.

             Ҳангоме ки сифати феълӣ шумораи ҷамъро ифода менамояд, дар ҳолати препозитивӣқарор мегирад ва бандаки изофӣ қабул мекунад: дорандагони ҷоизаи Лоҳутӣ, дӯстдорандаи осори шоир (Адабиёт ва санъат.-17.02.2011); дар ҳолати инверсияин ибора –ҷоизаи Лоҳутиро дорандагон, осори шоирро дӯстдоранда - ба мисли ибораи сифати феълии препозитивӣ хусусияти услубӣ зоҳир намекунад ва ба назар сунъӣ менамояд.

             Қобили зикр аст, ки сифати феълӣҳамеша амали гузарандаро ифода мекунад, сарфи назар аз он ки он сода (фурӯшанда, гӯянда, кушанда ва ғ.), сохта (бароваранда) ё мураккаб (ободкунанда, барбоддиҳанда) аст. Бинобар ин дар сифатҳои феълии мураккаб шаклҳои феълҳои ёварро мушиҳида кардан мумкин аст: бунёдкунанда; мудофиакунанда; тороҷкунанда.

             Баъзе сифатҳои феълӣ маънои духӯра доранд.Чунончи:                                        Кобандагони хона :                                                                1.одамони кобандаи дар даруни хона буда(-гӣ);             

2.одамони дар хона чизеро кофтуковкунанда.        

             Дар ибораҳои пасояддор ин духӯрагӣ дида намешавад. Аз ин рӯ ибораҳои изофӣ маънои умумӣ ва ибораҳои вобастагии пешояндӣ ва пасояндӣ мафҳуми мушаххасро ифода мекунанд.                                                  Дар натиҷаи зиёд истифода кардани ду қолаби мувозӣ (параллелӣ) яке аз онҳо хусусияти рехтагӣ зоҳир мекунад. Чунончи феъли обод кардан- ро дар ҳар ду қолаб ҳам истифода кардан мумкин аст: ободкунандаи ин кишвар – ин кишварро ободкунанда. Ба маънои маҷозӣтанҳо қолаби изофии он истифода мешавад: ободкунандаи тӯю маъракаҳои атрофи Данғара.

             2.Бо ёрии қолабҳои мувозӣ инчунин муносибатҳои объектӣ ифода карда мешаванд:равандагони мактаб, дӯсти табиат: Ман ҳеҷ кас нестам, танҳо несткунандаи зараррасонандаи ҷонварон, як ёвари беѓарази табиат ҳастам (Адабиёт ва санъат.-7.08.2014).  

             Ин муносибатро бо роҳҳои дигар низ ифода кардан мумкин аст:           а) бо қолаби пешояндӣ (ҳолати постпозитивии сифати феълӣ): ба ҷонварон зараррасонанда; ба табиат ёвар.

             б) бо қолаби изофию пешояндӣ (дар ҳолати препозитивии сифати феълӣ): зараррасонандаи ба ҷонварон, равандагони ба мактаб, ёвари ба табиат.

             Сабаби бо ду навъи алоқа (изофӣ ва вобастагӣ) сохта шудани ибораҳои сифати феълӣ дар он аст, ки сифати феълӣ, аз як тараф, хусусияти феълиашро ҳифз мекунад, аз тарафи дигар, субстантиватсия шуда, хусусиятҳои исмро доро мегардад.          Хусусияти феълии сифати феълӣ дар тавассути пешояндҳо ва аломати субстантивии он бо алоқаи изофӣ ба худ тобеъ намудани пуркунандаҳои бавоситаю ҳол зоҳир мегардад.

             Таносуби маъноии калимаҳои зарар; фоида; зулм; ёрӣ; халал ва ғ. пуркунандаи бавоситаро талаб мекунад. Дар навбати худ, феълҳои таркибии бо ин калимаҳо сохташуда низ пуркунандаҳои бавоситаро талаб мекунанд: зарар расондан, зулм кардан, ёрӣ додан. Сифатҳои феълии чунин феълҳои таркибӣ низ муносибатҳои гуногуни наҳвиро ифода карда метавонанд:                                                                        

1.ба кӣ?(пуркунандаи бавосита) ёрӣ додан:ёридиҳанда; дар чӣ?(пуркунандаи бавосита)            

Ҳамин тариқ, қолаби мазкур имкон медиҳад, ки фикр мӯҷаз, аммо тира ё духӯра баён карда шавад (муқоиса кунед: ҷавонони ба хонаи ӯ оянда, дӯстони ба аёдати бемор раванда, ояндагони хонаи ӯ, равандагони аёдати бемор: Ҳамаи ҷавонони ба хонаи ӯ оянда дар назди театр ҷамъ омада, интизори роҳбаладе буданд, ки роҳи манзилашро медонад (Адабиёт ва санъат.-5.04.2012) .                                                                                           

3. Қолабҳои ҳаммаъно муносибатҳои субъективиро ҳам ифода карда метавонанд. Вале ин тарзи ифодаи субъект аз ибораҳои типи хониши булбул, фаъолияти ҳунармандон фарқ мекунад. Сифатҳои феълии исмшуда мафҳумҳои ҳаракат, ҳолат ва ғайраро нисбат ба исм саҳеҳтару дақиқтар ифода мекунанд: фиристодаи ҳукумат, шунидаҳои шумо, гуфтаҳои устодон, дидагиҳои худам.             Хусусияти грамматикии сифати феълӣ имкон медиҳад, ки он пас аз муайянкунанда ояд:ҳукумат фиристода, худам дидагиҳо.Ғайр аз ин, ибораҳои номии сифати феълӣ бо сохтори наҳвиашон ба ҷумлаҳои пайрав наздиканд ва осон ба онҳо бармегарданд. Дар ин сурат онҳо ҳатман бояд муайяншаванда дошта бошанд. Муқоиса кунед: Бо усулҳои мо ёддода дар мактаби донишкада фиристода кор мекунӣ....(Адабиёт ва санъат.-5.04.2012).                                   

Қолаби ихчам мафҳумро мӯҷаз ва дақиқ ифода менамояд, аз ин рӯ он дар забони адабӣ бо мақсади баёни матлаби муҳим ва аҳамиятнок зиёд кор фармуда мешавад: бо ҳамин хусусият фиристодаи ҳукумат аз ҳукумат фиристода фарқ мекунад.

             Баъзеи ин қолабҳо ба ибораҳои фразеологӣ табдил меёбанд. Чунончи дар ибораи духтари зодаи худашҷузъи зода пурра хусусиятҳои сифати феълиашро аз даст дода, сифат шудааст. Агар субъект (мубтадо) пеш аз сифати феълӣ омада бошад, хусусиятҳои феълии онро таъкид мекунад: духтари худаш зода. Аммо ибораи зодаи инсон дар шакли инсон зода истифода намешавад. Муқоиса кунед: ...Зодаи инсон беайбу иллат ва бегуноҳу хато нест, инро фаромӯш накунед! (Адабиёт ва санъат.11.04.2012)

             4.Қолабҳои ҳаммаънои мазкур муносибатҳои ҳолии маҳдудро низ ифода карда метавонанд. Мафҳуми макони амал ё ҳодиса бо қолабҳои зерин сурат мегиранд:                                                                 а) пешоянд + исми макон + сифати феълӣ: дар сари роҳ истодагоиҳо, дар курсӣ нишастагиҳо;                                                                   б) сифати феълӣ + пешоянд + исми макон: ҳозирбудагони дар маҷлис, равандагони хонаи Худо тамоми кинаву кдуратро аз дил бадар бояд кунанд (Адабиёт ва санъат.-11.04.2012).

             Дар ин тип қолабҳо мафҳумҳои ҳолӣ бо маънои ғайриҳолии муайянкунандагӣ мувофиқ меоянд.                                                                                Ҳамин тариқ, забон ҳамеша майл ба мӯҷазбаёнӣ (аз мафҳумҳои мураккаб ба сода) дорад: одамоне, ки ба хонаи Худо мераванд – одамони ба хонаи Худо раванда – равандагони ба хонаи Худо – ба хонаи Худо равандагон – равандагони хонаи Худо. Муқоиса кунед:ҳамаи дар курсӣ нишатстагон; нишастагони меҳмонхона ва сари ҳавз.

             Тавассути чунин қолабҳои ҳамаъно бештар макони ҷойгиршавӣ ё самти ҳаракати ашё, ё ин ки макони ибтидои амал ифода карда мешавад: равандагони суйи масҷид, равандагони бозор.                                                   Қолаби изофӣ ё изофию пешояндӣ макони ҷараёни ҳодисаро ниҳоят саҳеҳ ифода мекунад. Ҳангоми ифодаи дигар мафҳумҳои маҳдуд духӯрагии имкон дорад:                                                                                              1.омадаҳои кӯлобӣ – омадаҳои Кӯлоб

2.омадаҳо аз Кӯлоб

             Ин духӯрагии маъно ё бо илова кардани пешоянд (омадаҳои аз Кӯлоб), ё бо муроҷиат ба матн аз байн меравад: Омадаҳои Кӯлобро дар меҳмонхона ҷой мебояд кард, ки ҳамроҳашон кӯдакони хурдсол ҳаст, хӯроки шлмонаву субҳонаашонро ҳам бинед, зарур бошад, шир барои кӯдакон пайдо кунед (Адабиёт ва санъат.-12.11.2011).

             Қолабҳои гуногуне, ки мафҳумҳои умумиро ифода мекунанд, аз ҷиҳати обуранги услубӣҳам фарқ мекунанд. Чунончи, бошандагони хонаи барҳаво ва ҳозирони хонаи барҳаво хоси услуби баланд, вале қолабҳои дар хонаи барҳаво будагиҳо ва дар хонаи барҳаво будагонхоси услуби муоширатанд.

             Забоншиноси нуктасанҷ Н.А. Маъсумӣ ибораи ояндагони аз тарафи Когон – ро шарҳ дода, менависад, ки “ин қолаб бо роҳи инверсия ва тағйир ёфтани вазифаю мавқеи грамматикии сифати феълӣ сохта шудааст. Ибораи ояндагони аз тарафи Когон дар натиҷаи фурӯгузор шудани муайяншавандаҳо (одамон, касон) ва ба ҷойи онҳо истифода намудани сифати феълии (ояндагон), инчунин тавассути бандаки изофӣ ба он алоқаманд шудани таркиби аз тарафи Когон ба вуҷуд омадааст; шакли пурраи ин ифода чунин аст: одамони аз тарафи Когон ояндаро аз назар гузаронид.

             Дар мавриди истифода накардани муайяншаванда ду роҳи ифода мавҷуд аст: аз тарафи Когон ояндагонро ва ояндагони аз тарафи Когон.       Дар осори Айнӣҳар ду роҳи ин ифода баробар истифода шудааст; ҷумлаи мазкурро бо ҷумлаи дар боло овардашуда муқоиса кунед: ...он роҳи омади аз Когон ояндагон буд – это был путь тех, кто прибывал из Кагана” [4, 186].

             Бояд қайд намуд, ки истифодаи ҳамзамони пешоянд ва бандаки изофӣ ба вазифаи синтагмавии ҷузъҳои ҷумла вобаста аст; сохтори ҷумла қолаби изофиро барои ифодаи дақиқи фикр талаб мекунад, то ки муносибати маъноӣ ва грамматикӣ боиси духӯрагии матлаб нагарданд. Чунон ки ҷумлаи: Ҳозиршудагон ба маҷлис аз назди мо дур шуданд– ро вобаста ба ист (пауза) ду навъ шарҳ додан мумкин аст:       Ҳозиршудагон ба маҷлис* аз назди мо дур шуданд- Ҳозиршудагон ба маҷлис аз назди мо дур шуданд.   

Барои он ки мансубияти ҷузъҳои ба маҷлисна ба хабар (дур шуданд), балки ба мубтадо (ҳозиршудагон) таъкид ёбад ва ҷумла ҳаммаъно шавад, аз алоқаи изофӣ истифода мебарем:                               Ҳозиршудагони ба маҷлис аз назди мо дур шуданд.

             Агар дар ҷумлаи овардашуда дар ифодаи алоқаи байни калимаҳо пешоянд нақши муҳим бозад, пас дар мисоли мазкур нақши асосиро бандаки изофӣ мебозад: нишастагони таҳти (зери) айвон. Дар ин маврид маънои азалии пешояндҳои номӣ “эҳё” мегардад, зеро онҳо муносибати байни муайянкунанда ва муайяншавандаро равшан мекунанд. Дар натиҷаи фурӯгузор кардани яке аз воситаҳои алоқа муносибати байни ҷузъҳо тира мегардад: нишастагони айвон – нишастагони таҳти айвон. Дар мисоли аввал маънои “дар айвонро” равшан кардан мумкин, вале он на муҳим ва на ягона аст, истифодаи пешоянд матлабро аниқ мекунад ва ба сермаъноӣ ё духӯрагии маъно имкон намедиҳад. Ғайр аз ин, мисоли дуюм ба воҳидҳои коммуникативӣ (иртиботӣ) наздик аст. Муқоиса кунед: таҳти айвон нишаста суҳбат мекарданд.

Дар ин гуна қолабҳои мувозӣ муносибати замонӣ низ ифода меёбад:хатмкардаи давраи шӯравӣ – хатмкардаи дар замони шӯравӣ – дар замони шӯравӣ хатмкарда.

             Дар ин навъ ибораҳои изофӣ ба вазифаи пешояндҳои номӣ калимаҳои замон, вақт, ҳангом, давр ва ғайра – ба маънои замонпешояндҳои таркибии (дар вақти, дар замони, дар ҳангоми ва ғ. меоянд.                           Таҳлили мисолҳои дар ин фасл оварда нишон медиҳад, ки бо кадом роҳҳо таркибҳои наҳвӣ бо қолабҳои калимасозӣ алоқаманданд, бо кадом хусуситятҳои услубиашон фарқ мекунад ва кадом қонуниятҳои таҳаввули забонӣ дар онҳо инъикос ёфтааст.    

2.1.3. Навъи (3) силсилаи синонимии зеринро ташкил медиҳад:                  қолаб: сабзаҳои лаби кишт;                                                                     муродиф: сабзаҳои дар лаби кишт дамида;                                                    вариант: сабзаҳои лаби кишт рӯйида;                                            муродиф: сабзаҳо(е), ки дар лаби кишт дамидаанд;                                      вариант: сабзаҳо, ки лаби кишт рӯйидаанд.                                             

             Бояд қайд намуд, ки ибораи китоби болои миз ба ибораҳои иморати аз хишти пухта ё оби дар ҷӯй – вода бо ихтисори сифати феълӣ наздик аст, аммо вазифаи ҷузъи номии пешоянди болоиаз вазифаи пешояндҳои ин ибораҳо фарқ мекунад. Дар ду ибораи муқоисашавандаи охир пешояндҳоро сарфи назар кардан мумкин аст: иморати хишти пухта ва оби ҷӯй, лекин дар ибораи китоби болои мизфурӯгузор кардани калимаи болои ғайриимкон аст, зеро он маънои луғавиашро маҳфуз доштааст. Ин калима барои дақиқ муайян намудани муносибати байни ҷузъҳои ибора ва духӯра нашудани маънои он хизмат мекунад. Гарчанде ки ибораикитоби болои миз кӯтоҳшудаикитоби дар болои миз будагӣ аст, байни ин ду ибораҳо фарқи ноаёни семантикӣ ва сохторӣ дида мешавад:

             а) Дар ибораи пурра ҳам пешоянд ва ҳам бандаки изофӣ мавҷуд аст; пешоянди таркибӣ барои алоқаи байни сифати феълӣ ва ҷузъи ба он тобеъ хизмат мекунад, бандаки изофӣ бошад, тамоми ибораи сифати феълиро бо исм алоқаманд мекунад, ҳамин тариқ, муносибати байни ҷузъҳо хеле равшану саҳеҳ ифода меёбанд.                                                                 б) Дар ибораи пурра амал ё ҳолате, ки дар таркиби ибораи исмӣ чун аломати муайяншаванда аст, тавассути семантикаи сифати феълӣ саҳеҳ ифода меёбад; дар ибораи кӯтоҳшуда сухан танҳо оид ба ҷойгиршавии ашё ё макони ба вуқӯъ омадани амал меравад: китоби болои миз; нӯшонӯшии пушти хона. Муқоиса кунед: лолаҳои (дар) рӯйи дашт (рӯйида).                                                                                     

             в) Ибораи пурра, азбаски ба ҷумлаи пайрав наздик аст, имконияти бештари таҳвил (трансформатсия, шакливазкунӣ) дорад. Ҳамин хусусиятҳоро ба назар гирифта, ибораҳои лолаҳои рӯйи дашт ва лолаҳои дар рӯйи дашт рӯйида – ро муродиф шуморидан мумкин аст.             Ибораи пурраи таҳлил шудаистода аз муайяншаванда (лола) ва таркиби муайянкунандаи сифати феълии (дар рӯйи дашт рӯйида) иборат аст. Муносибати байни ҷузъҳои ибораи сифати феълӣ бо ёрии пешояндҳо, муносибати байни сифати феълӣ ва исм тавассути алоқаи изофӣ ифода меёбад: аз ин рӯ чунин ибораҳоро ибораҳои мураккаби исмӣ номидан лозим аст. Шакли кӯтоҳи ибораҳои аз назар гузаронидаистода аз ҷузъи асосии бо исм ифодаёфта ва пайвастагии исму пешоянди номии изофӣ(назди, сари, рӯйи...) сурат гирифтаанд. Гарчанде ки воситаи асосии алоқаи ин ибораҳо бандаки изофист, пешоянди номӣ барои ифодаи муносибати семантикии ҷузъҳои таркиби ибора хизмат мекунад.

             Дар ибораҳои исмии зайл муносибати асосии семантикӣ ва грамматикии ҷузъҳо муносибати атрибутивист (муайянкунандагӣ). Дар баробари ин, дар дараҷаҳои гуногун муносибатҳои дигар ҳам ифода меёбанд:    а) макони ашё ё макони ба вуқӯъ пайвастани амал:Аз кулчаҳои даруни сабад ҳанӯз бӯйи гармии оташ омада меистод, ки иштиҳои касро дучанд меафзуд (Адабиёт ва санъат. – 2.10.2014) кулчаҳои даруни сабад; Хунрезиҳои даруни бинои ин ҳаммом аз хотири касе нарафтааст (Адабиёт ва саъат.-2.10.2014) – хунрезиҳои даруни бино.              б) замони амал ё ҳодиса:Шӯхиҳои даври бачагӣ ба хотирам омаду хандидам, дигар чизе не... (Адабиёт ва санъат. – 7.08.2014) – шӯхиҳои даври бачагӣ.

             в) муносибати объектӣ: Шеъру сурудхонӣ, қиссаву ривоятгӯйӣ миёни онҳо як одати муқарраӣ буд (Адабиёт ва санъат. – 21.11.2013)шеъру сурудхонӣ, қиссаву ривоятгӯйӣ миёни онҳо.

             Дар аксариибораҳои исмии мӯҷаз (шакли кӯтоҳшуда) дар баробари муносибати атрибутивӣ бо ёрии пешояндҳои номӣ ё таркибӣ мафҳумҳои маҳдуд кардашуда ифода меёбанд: Сангҳои пушти девор барфи навборидаро ба қуллаҳои тармапӯш монанд карда буд (Адабиёт ва санъат.- 21.11.2013) – сангҳои пушти девор; Тутҳои пухтаи шохаҳои болои дарахтро ба гилемча такид дона – дона чида ба ман медод (Адабиёт ва санъат. - 23.08.2010) - Тутҳои пухтаи шохаҳои болои дарахт.

             Қолабҳои мазкур мавқеи як ашёро нисбат ба ашёи дигар, муносибати як маконро ба макони дигар ифода мекунанд. Илова бар ин, мавқеи ашё ҳамеша дар асоси қонунияти муайян сурат мегирад:            оташи зери айвон; алафҳои канори ҷӯй.

             Ҷойивазкунии аъзоҳо дар ин маврид ғайриимкон аст; ба ин муносибати семантикии пешоянди номию муайянкунандаи бо исм ифодаёфта монеъ мешавад: тутҳои пухтаи шохаҳои болои дарахт.

             Ашёи мутаҳаррик, чун қоида, ба вазифаи муайяншаванда, калимаи ифодакунандаи макон ба вазифаи муайянкунанда меояд:Автомашинаи назди дарвоза оҳиста ба ҳаракат даромад (Адабиёт ва санъат.-12.11.2012) – автомашинаи назди дарвоза; Ба оринҷӣ даст зада китоби болои ҷевонро афтонданашро нафаҳмида монд (Адабиёт ва санъат.-12.11.2012) – китоби болои ҷевон.

             Агар муайянкунандаю муайяншаванда маконро ифода кунанд, ҷояшонро иваз карда метавонанд: мактаби пеши масҷид –масҷиди пеши мактаб.

             Аммо ин ба муносибати грамматикии қолабҳои наҳвӣ таъсире намерасонад. Муқоиса кунед: мактаби дар пеши масҷид воқеъбуда – масҷиди дар пеши мактаб воқеъшуда.                                                                       Ҳамин тариқ, исмҳое, ки номи ашёанд, бо исмҳои макон як муносибатро ифода карда, худи исмҳои макон бошанд, яке бо дигаре ҷой иваз мекунанд. Муқоиса кунед:Ҳамон хонаи дуошёнаи назди маѓоза аз они акаи Саид аст, ҳар вақт омадӣ, маро аз ҷо мепурсӣ (Адабиёт ва санъат.- 12.11.2012) – хонаи дуошёнаи назди маѓоза – маѓозаи назди хонаи дуошёна; вале дар ин маврид ҳам ҷойивазкунӣ на ҳамеша имкон дорад: ошхонаи назди сохтмон –сохтмони назди ошхона.

 

Рӯйхати адабиёт

  1. 1.Абдураҳимов С. Ибораҳои номии забони адабии ҳозираи тоҷик / С. Абдураҳимов.- Душанбе: Дониш, 1973. -236с.
  2. 2.Камолиддинов, Б. Хусусиятҳои услубии сарфу наҳви забони тоҷикӣ / Б. Камолиддинов.-Душанбе: Маориф, 1992.-128с.
  3. 3.Камолиддинов, Б. Синтаксическая синонимия в современном таджикском литретаурном языке (синонимия субстантивных словосочетаний и простых предложений) / Б. Камолиддинов.-Душанбе: Ирфон, 2012.-285с.
  4. 4.Маъсумӣ Н. Очеркҳо оид ба инкишофи забони адабии тоҷик / Н. Маъсумӣ. – Душанбе. – 2011. – 386 с.
  5. 5.Мирзоев, А. Масъалаҳои омӯзиши ибра дар забони тоҷикӣ / А. Мирзоев.-Душанбе, 2002. -376с.
  6. 6.Мирзоева, М.Ҷ. Муродифоти грамматикии муносибаҳои ҳолӣ

 

Исмоилова Ш.Ҷ. муаллими калони

кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ

kakzhurnalistika

Муҳаққиқон аксаран таърихро аз саҳифаҳои матбуот ҷӯё мешаванд. То даврони истиқлолият воситаҳои ахбори омма, мушаххасан, матбуоти даврӣ объекти омӯзиши таърихнигорону адабиётшиносон қарор мегирифт. То соли 1992 дар Донишгоҳи миллии Тоҷикистон шуъбаи рӯзноманигорӣ дар факултети филология мавҷуд буд ва табиист, ки мавзӯъҳои таҳқиқӣ ба забон ва адабиётшиносӣ робитаи зич доштанд.

 

Teleradio

Повышение квалификации педагогических кадров журналистики всегда актуально и Правительство РТ уделяет особое внимание. Лидер нации 1 марта 2016 на церемонии открытия Академии СМИ и телевидений «Варзиш» и «Синамо» отметил важность этого вопроса и порекомендовал воспользоваться всеми возможностями по воспитанию квалифицированных кадров:

 

TVV

(ДАР МИСОЛИ ТЕЛЕВИЗИОНИ “САФИНА” ВА “БАҲОРИСТОН”)

номзади илмҳои филология,

Сафарова Моҳира Амиралиевна

Соҳаи маориф дар сиёсати пешгирифтаи давлату ҳукумати Тоҷикистон мақоми асосиро касб намудааст. Аз рӯзҳои аввали ба уҳда гирифтани масъулияти роҳбарӣ Пешвои миллат, Ҷаноби олӣ мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба пешрафти соҳаи маориф диққати махсус зоҳир менамоянд.

 

radioss

Қудратҳо, мухолифатҳо, тамадунҳо, фарҳангҳо, сиёсатҳо, боварҳо… мафҳумҳое ҳастанд, ки дар зиндагии башар нақши амиқ мегузоранд. Мухолифатҳои сиёсии абарқудратҳо, ихтилофи тамаддуну фарҳангҳо, ҷанги боварҳо чеҳраи имрӯзии башариятро ба намоиш мегузорад. Аз ин рӯ, барои расидан ба аҳдофи хеш ҳар ҷонибе аз васоити ахбори омма ба таври васеъ истифода мебаранд ва афкору ақидаашонро мунташир месозанд.

 

radio2

Дар замони истиқлол ҳимояи манфиатҳои миллӣ дар сиёсати хориҷии давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон  мақоми шоиста дорад. Манфиатҳои миллӣ аз нафъ бардоштан ба суди миллат ва  ин нафъ аз таҳкими ваҳдат, худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ ибтидо мегирад.

 

Ayni

 

 

         Дар таърихи халқи тоҷик устод Садриддин Айнӣ ҳамчун шахсияте пазируфта шудааст, ки тамоми умр баҳри асолати забони ноби тоҷикӣ мубориза бурдааст. Дар фаҳмиши адиб забони сода забони ҳамафаҳми адабӣ буда, ҳар гуна калимаву ифодаҳои кӯчагӣ ба меъёри он мутобиқат намекунад. Ин аст, ки ҳангоми интихоб ва истеъмоли калима ӯ эҳтиёткорона муносибат мекард. Вақте ки нависанда асари Ф. Дюшен «Қамар»-ро аз ӯзбекӣ ба забони тоҷикӣ бармегардонад, дар муқаддимааш чунин менависад: «Бо хоҳиши баъзе коркунони нашриёти тоҷикӣ дар забони ин ҳикоя як қадар таъбирҳои «кӯчагӣ» дароварда шуд, ки ин таҷриба аст. Агар оммаи хонандагон ин корро хуш қабул кунанд, баъд аз ин дар баъзе ҳикояҳо ин равиш риоя карда хоҳад шуд, вагарна ин ҳикоя дар ин боб аввалин ва охирин шуда хоҳад монд». Аз мутолиаи асарҳои нависанда  маълум мешавад, ки ӯ дар интихоби калима услуби хос дорад. С. Айнӣ калимаро бо шарҳаш меоварад.

lahuti-27

Ба ифтихори 130-солагии Абулқосим Лоҳутӣ 

Шинохти симои адабии Лоҳутӣ дар адабиётшиносии тоҷик мавзӯи тоза нест ва дар вобастагӣ ба он даҳҳо рисолаҳову нигоштаҳо иншо шудаанд. Лоҳутишиносӣ дар бисёр бахшҳо дар асри гузашта суръат дошт. Аммо таҳқиқи публистистикаи Абулқосим Лоҳутӣ чун як мавзӯи кашфношуда ба шумор меравад.

Катар

С. Қаландаров

Дар ҳар кишвар воситаҳои ахбори омма (рӯзнома, радио, телевизион, сомонаҳои интернетӣ) бо сиёсат алоқаи ҷудонопазир дорад (1), онҳо барои тарғибу дастгирӣ ва амалӣ сохтани сиёсате таъсис ёфтаанд. Ҳодисаҳои “Баҳори араб” нишон дод, ки воситаҳои ахбори омма дар дигар кардани сохти сиёсӣ, ноором кардани вазъият, ба мувофиқа овардани ду ҷониб, роҳгумзанонидани мардуми оддӣ ва рӯйпӯш кардани ҳақиқат нақши бағоят бузург доранд. Имрӯз кишварҳои абарқудрат як роҳи хеле осони амалӣ кардани нақшаҳои худро ёфтаанд, ки ин ҳам бошад ба воситаи расонаҳо ноором кардани вазъияти сиёсии давлатҳост. Нооромиҳои кишварҳои араб далели равшани ин гуфтаҳо аст.

 

 

logo-footer 

  وكالة الانباء السعودية 

Saudi Press Agenci

 

С. Қаландаров

Маълум аст, ки Тоҷикистон имрӯз бо бисёр кишварҳои мутараққии олами араб, аз ҷумла Шоҳигарии Арабистони Саудӣ, Ҷумҳурии Мисри Араб, Кувайт, Амороти Муттаҳидаи Араб, Қатар ва мамлакатҳои дигари мусулмон муносибатҳои муфиди дуҷониба ва бисёрҷониба дорад, ки бар умумиятҳои таърихиву фарҳангӣ ва динии мо асос ёфтаанд. Ҳамкорӣ бо ин кишварҳо дар бисёр бахшҳо дар ҳоли тавсеа ва густариш аст.

Информация

C. Қаландаров

Ба шарофати ҳамаҷониба такмил ёфтани васоити техникии ахбор, фароҳам омадани заминаҳои омодасозӣ ва муҳайё гаштани шароити истифодабарии иттилоъ андарзи куҳнаи «Ҳар кӣ соҳиби ахбор аст, соҳиби ҳукм низ ӯст» сол ба сол ба маҷрои қонун медарояд. Дар ин моваро бахусус мақоми паҳнкунандаи ахбор – Интернет беш аз пеш меафзояд. Шояд ба ҳамин ваҷҳ муҳаққиқи пурдон Иброҳим Усмон онро «хавфноктарин василаи ахбор дар таблиғоти сиёсӣ ва байналмилалӣ» номида бошад. Калимаи «хавфноктарин» - ро метавон муҳимтарин низ маънидод кард. Аз сӯи дигар агар ба қурби ахбор эътибор диҳем тавсифи муҳаққиқ боз ҳам  шадидтар мегардад. Ин ҳам дар ҳолест, ки дар ду инқилоби Ховари Миёна – Тунис ва Миср асосан сомонаҳои интернетӣ, бахусус Twitter.com ва Facebook.com нақши фаъол доштаанд. Маҳз тавассути ин сомонаҳо мухолифон ва тазоҳургарон идора карда мешуданд. Иттилоъ метавонад на танҳо  ашхоси ҷудогона, балки давлатҳои кулро дар рӯёрӯи ҳам гузорад.

Иттилоъ 1

С. Қаландаров

 

Асре, ки дар он зиндагӣ ба сар мебарем, давраи пешрафти бесобиқаи илму технология дар тамоми ҷаҳон аст. Дар замони рушди босуръати мубодилаи иттилоотӣ ҷиҳати сари вақт ба аҳолӣ расонидани иттилоот дар баробари матбуоти чопӣ, ВАО – и электронӣ, шабака ва сомонаҳои интернетӣ низ нақши муассир доранд. Имрӯз тавассути рушди техникаву технологияи рақамӣ, шабакаи байналмилалии интернет иттилоъро ҳамон лаҳза ба таври фаврӣ метавон ба тамоми олам  паҳн кард.  Профессор И. Усмонов интернетро «Сареътарин ва хавфноктарин василаи ахбор дар таблиғоти сиёсӣ ва байналмилалӣ» номидааст (8, 22). Ҳамин аст, ки дар кишварҳои тараққикарда  таваҷҷӯҳ ба воситаҳои электронии ахбор афзуда истодааст.

            Интервью                                                                                 

На сегодняшний день интервью считается одним из широко употребляемых жанров журналистики, и  как  разновидность жанров широко используется в печатных и электронных СМИ, в том числе на радио и телевидении. Безусловно, особенности интервью в печатных СМИ радио и телевидении используется в зависимости особенностей виде. Это связанно  с имеющимися возможностями жанра.

         Профессор А.Н. Нуралиев в своей книге «Информационные жанры печати» (2004) считает, что проведение интервью зависит от мастерства журналиста. Как понимается,  мастерство журналиста заключается в умении формулировать вопросы своему собеседнику для представлении аудитории новой информаций. В зависимости освещения объекта интервью имеет несколько видов: интервью-расказ, интервью-диалог, интервью-зарисовка, интервью-мнение, интервью- анкеты, пресс-конференция.[2,83]    

айнӣ

Устод Садриддин Айнӣ дар таърихи тамаддун ва адаби тоҷикон аз ҷумлаи афроди ангуштшуморест, ки ҳамеша ҳузури шоистаи шахсият ва осораш дар доираҳои илмию пажӯҳишӣ ва расонаҳои хабарӣ мақому ҷойгоҳи устувор дорад. Ҳар замон ки аҳли таҳқиқ ба ин ё он сабаб ба онҳо таваҷҷуҳ намоянд, боз паҳлуҳои тозаи ҷиҳату ҷанбаҳои дигари қаблан аз назарҳо дурмондаеро ошкор ва мавриди баҳсу баррасӣ қарор медиҳанд. Ҳанӯз мо то ба охир ба умқи эҷодиёти мондагор ва афкору андешаҳои адабию бадеии устод С. Айнӣ нарасидаем.

Хавар.1

Њарчанд забоншиносон Б. Ниёзмуњаммадов, Д. Тољиев, Н. Маъсумї, Њ. Каримов, О. Љалолов, Я. И. Калонтаров, Н. Шарофов ба забони тољикї ворид гардидани калимањои русиву аврупоиро ба ду давра: а) пеш аз инќилоб (Инќилоби Октябр – А. Ш.); б) давраи пас аз инќилоб (давраи Шўравї – Ш. У.) људо кардаанд,  аммо муњаќќиќ А. Шафоатов иќтибос шудани истилоњоти соњаи варзиш дар давраи аввал истисно медонад. Ба аќидаи ин муњаќќиқ «тамоми навъњои варзиш то давраи ба Россия њамроњ шудани Осиёи Миёна ва хусусан то замони Шўравї миёни мардуми тољик хусусияти сирф халќию миллї доштанд ва пайдоиши истилоњоти ин соња бо усулњои вожасозии тољикї ва ќисман туркї сурат мегирифт» [5, 42]. Тахмин кардан мумкин аст, ки ворид гардидани чунин истилоњот ба таркиби луѓавии забони асосан баъди соњои 20-уму 3-юми асри ХХ ки як навъ давраи ављи ворид гардидани калимањои русиву аврупої ба таркиби луѓавии забони мо мебошад, шуруъ гардидааст.

buhoro-gazet

Матбуоти мустақил ё ба истилоҳи муҳаққиқони ғарбӣ озод аз навъи матбуотест, ки инъикоси мушкилоти ҷомеа ва ҳаводиси рӯзро бе ҷиҳатгириҳои сиёсӣ, гуруҳӣ ва ҳизбӣ аз мавқеи «бетарафӣ» пушиш медиҳад.

 

Без названия

Матбуот яке аз воситаҳои асосии ташаккули худшиносї ва маданияти нутқи омма аст. Бинобар ин забони матбуот бояд ба нормаҳои забони адабїқатъиян риоя кунад. Беэътиної нисбат ба ин қоидаҳо ҳамчун нуқсон қабул карда мешавад.

Foto-2 novyiy-razmer

Азбаски матбуот ба оммаи васеи хонандагон нигаронида шудааст ва сатҳи донишу фаҳмиши ҳамаи мутолиакунандагон як хел нест, рӯзноманигор бояд бар он бикӯшад, ки забони навиштаҳояш сареҳ ва оммафаҳм бошад. Албатта, забони оммафаҳм гуфта калимаҳои обшуставу забонзадаи кӯчаву бозорро дар назар надорем. Вале тарафдори он ҳам нестем, ки дар рӯзномаҳо калимаю ибораҳое истифода шаванд, ки мутолиакунандагон бе луғат ба маънои онҳо сарфаҳм нараванд. Модом ки забони матбуот намунаи забони адабии имрӯзаи тоҷикӣ ба ҳисоб меравад, он бояд ба меъёри забони адабӣ мутобиқат намояд.

ТВС

Дар муассисаи давлатии  телевизиони «Сафина» (ТВС) барномањои рангину љолиб намоиш дода мешаванд, ки аз нигоњи мавзўъ ва мундариља гуногун буда, аудиторияи васеъро љалб мекунанд. Сифати барнома, тарзи тањияи он, забони гуфтори барандаи он вобаста ба дониш, мањорат ва малакаи тањиягарони он аст. Забони ВАО Тољикистон равону шево ва оммафањм аст. Баъзан дар баъзе  барномањо њангоми интихоби воњидњои луѓавї носањењї мушоњида мешавад, ки бартараф кардани онњо вазифаи забоншиносон, журналистон ва ањли эљод аст, зеро як ѓалати ВАО зуд характери оммавї пайдо мекунад ва ислоњи он кори шуданї, аммо зањматталаб аст. Њоло баъзе нуќсонњои барномањои ТВС-ро мавриди тањлилу баррасї ќарор медињем. Ќаблан бояд ќайд кард, ки  журналистон њангоми суханронї дар интихоби воњидњои луѓавї, пешояндњо ба камбудї роњ додаанд. Ё ин ки ифодањоро аз забони дигар (бештар аз русї тавассути тарљума) тарљума карда, муодили мувофиќро пайдо накардаанд, ки ба табиати забони мо чандон созгор нест.

Jumhuriyat

Рўзномаи «Љумњурият» нашрияи расмии Љумњурии Тољикистон буда, дар замони шўравї бо номи «Тољикистони советї» нашр мешуд. Ин рўзнома њафтае 5 маротиба дар њаљми 4 сањифа бо андозаи (формати) А2  чоп мешавад. Њама шуморањояш бо суханронии Президенти кишвар аз љаласа, вохўрї бо мењмонони хориљї, сафарњои корї, ё баромадњояшон оѓоз меёбад. Танњо дар тарафи рости сањифаи аввал зери рубрикаи «Тољикистон» хабарњои кўтоњ аз дохили кишвар оварда мешаванд.

 

pp1     pp2     pp3     pp4     mvd     pp5     pp6     tajikair     
  mmk.tj      parlament.tj     migration     vecherka     

  din.tj  

  khovar  

  donishnoma  

  maorif

Аз устодон, аспирантон, магистрон ва донишҷӯёни факултети журналистикаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон хоҳиш карда мешавад, ки маводи худро барои нашр дар сомонаи факултет бо почтаи зикршуда фиристанд.

Почтаи электронӣ:  Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.

Тел.: (+992) 93.500:35:37 ва 90.751:21:21

Масъули сомонаи факултети журналистикаи ДМТ Ҳукмиддин Сафаров

Суроға: ш. Душанбе, маҳаллаи Буни Ҳисорак, шаҳраки донишҷӯёни ДМТ, факултети журналистикаи ДМТ, бинои 10, ошёнаи 2 юм.