Дар тақвими миллии Тоҷикистон санаи 16 ноябр — Рӯзи Президент — ҷойгоҳи вижа дорад. Ин рӯз на як санаи маъмулӣ ва на ҷашни фардӣ, балки нуқтаи гардиши куллӣ дар сарнавишти як миллат ва оғози интихоби огоҳонаи таърихист, ки поя дар Иҷлосияи сарнавиштсози XVI Шӯрои Олии кишвар дар Қасри Арбоб ва савганди таърихии соли 1994 дорад. Вале аҳамияти воқеии ин марҳила замоне бо тамоми шукӯҳ зоҳир мегардад, ки мо онро на аз даричаи гузоришҳои хушки расмӣ, балки дар партави фалсафаи ҳазорсолаи ҳастии тоҷикон бингарем.
Таърихи мардуми мо на маҷмӯи содалавҳонаи солномаҳо, балки пайдарпайии фоҷиаҳои сангин ва эҳёҳои ҳайратангез аст. Ҳар боре ки дунёи куҳан фурӯ мерехт, ин қавм аз умқи шикасту парокандагӣ нерӯи тоза гирифта, ҳувияти худро аз нав месохт. Эҳёи нахустин давлати бузурги Сомониёнро ба вуҷуд овард, ки дар он шамшери Исмоили Сомонӣ ва шеъру ҳикмати устод Рӯдакӣ қолаби тамаддуни ҷадидро рехтанд. Эҳёи дувум, пас аз ҳамлаи валангоркунандаи муғулҳо, бо номи Мавлоно Абдурраҳмони Ҷомӣ гиреҳ хӯрд; мутафаккире, ки бо устувории маънавӣ ва қудрати калом сипоҳиёни саҳронишинро водор сохт, то пеши фарҳанги волои китобдорӣ сар фуруд оваранд. Эҳёи сеюм дар давраи фурӯпошии аморати Бухоро ва кашмакашҳои тақсимоти марзии солҳои бистуми асри гузашта ба миён омад, ки устод Садриддин Айнӣ бо таълифи шоҳасари «Намунаи адабиёти тоҷик» шиносномаи таърихии ин халқро аз хатари нестшавӣ наҷот бахшид.
Дар гардиши ин марҳилаҳо ҳамеша як тавозуни шигирф вуҷуд дошт: ду маротиба фарҳанг эҳё гардид ва ду маротиба — худи давлатдорӣ.
Дар поёни асри бистум ин тавозуни таърихӣ ба сангинтарин имтиҳони худ рӯ ба рӯ шуд. Бо фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ, баҳсҳои карахти ҳуҷраӣ ва фитнаангезиҳои кӯчагӣ дар як мижа задан ба оташи ҷанги шаҳрвандӣ табдил ёфтанд. Пайванди миллии ҷомеа гусаст, фалаҷшавии сохторҳои давлатӣ кишварро фаро гирифт ва мавҷудияти Тоҷикистон ҳамчун як давлати мустақил зери суоли фано ё пойдорӣ монд. Он рӯзҳо собит шуд, ки наҷоти халқ танҳо бо шиорпартоӣ ва баёнияҳои эҳсосӣ имкон надорад, зеро худи матои ҳастии мардум дар оташи кина месӯхт.
Замони эҳёи чорум фаро расид ва ин марҳила роҳбареро тақозо мекард, ки дорои иродаи мустаҳкам, таҷрибаи амалӣ ва ҷасорати шахсӣ бошад, то дар дами фалокат масъулиятро бар дӯш гирад. Ин шахсият ЭМОМАЛӢ РАҲМОН буд.
Моҳи ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоб суханони таърихии ӯ садо доданд: «Ман ба шумо сулҳ меоварам ё дар ин роҳ ҷони худро нисор мекунам». Ин танҳо як изҳороти сиёсӣ набуд, балки омодагии қотеона ба фидокорие буд, ки вазъияти буҳронӣ талаб мекард. Сафарҳои бидуни муҳофиз ба хатти пеши набард, гуфтушунидҳои мураккаб дар Афғонистони ҷангзада ва дидор бо роҳбарони мухолифин ҷасорати сиёсӣ ва иродаи шикастнопазири ӯро собит сохтанд.
Имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар таърихи 27 июни соли 1997 як таҷрибаи нодир дар таърихи навини сиёсӣ гардид, ки дар он ҷасорат ва дурбинии роҳбар бар нафси шахсӣ ва манфиатҳои гурӯҳӣ ғалаба кард. Аммо танҳо хомӯш кардани оташи ҷанг кифоя набуд. Мебоист рӯҳияи шикастаи миллатро эҳё кард ва маҳалгароиро решакан сохт.
Аз ин рӯ, мероси Сомониён ва тамаддуни ориёӣ ба пояи асосии худшиносии миллӣ табдил ёфтанд. Таҷлили 1100-солагии давлати Сомониён, гузоштани муҷассамаҳои Исмоили Сомонӣ ва дастраси ҳар хонавода гардонидани шоҳасари академик Бобоҷон Ғафуров «Тоҷикон» шуури миллиро аз маҳдудаи маҳал фаротар бурданд. Ин ваҳдати маънавӣ бо бунёдкориҳои азим таҳким ёфт: нақбҳои «Анзоб» ва «Шаҳристон» пайванди ҷуғрофии шимолу ҷанубро таъмин намуданд ва нерӯгоҳи азими Роғун ба майдони нангу номуси миллӣ табдил гашт. Бе роҳу рӯшноӣ давлати воҳид вуҷуд дошта наметавонад ва Эҳёи чорум маҳз бо ҳамин созандагӣ пояи моддии худро дарёфт.
Рӯзи Президент ин фақат нишони риояи расмиёт нест. Ин ёддошти таърихӣ аз марҳилаест, ки миллат аз чоҳи нобудӣ наҷот ёфт ва қадами устуворе дар роҳи эҳё гузошта тавонист. Ин шаҳодат аз он медиҳад, ки фарҳанги бузург бе пуштибонӣ ва сипари боэътимоди давлатӣ пойдор намемонад. Наҷоти давлат тавассути низом ва ба мерос гузоштани давлати соҳибистиқлоли пешрафта ба насли оянда — ин аст рисолати раҳбаре, ки номаш, барҳақ, фасли чоруми эҳёи миллии тоҷиконро кушод.
Вале наҷоти давлатдорӣ ва бунёди зерсохторҳо танҳо марҳилаи аввал — дифоӣ ва ҷисмонии ин Эҳё буд. Қонуни бузурги историософӣ ҳукм мекунад: ҳар эҳёи воқеӣ наметавонад дар ҳифзи соддаи сарҳадҳо маҳдуд монад. Барои он ки ин бинои наҷотёфта пойдор монад, бояд саволи навбатиро матраҳ сохт: ин кохи бунёдгашта бо кадом маънӣ ва мазмун пур мешавад?
Дар ҳамин нуқта мафҳуми «меросбарӣ» ба нерӯи асосии ҳаракатдиҳанда табдил меёбад. Хатари мудҳиштарини таърихи Шарқ ҳамеша шикастани занҷири наслҳо буд, ки бо тағйири роҳбарон ҳама дастовардҳо ба боди фано рафта, ҷомеа боз ба вартаи парокандагӣ сарозер мешуд. Давоми мантиқии Эҳёи чорум маҳз рахна кардани ин тилисми таърихист. Ин на тағйири масир, балки гузариш аз ҷамъоварии сангҳо ба сохтмони маъбади дониш аст; марҳилае, ки иродаи олии сиёсӣ ба тарҳи азими истиқлоли фикрию маънавӣ ва қобилияти дарк табдил ёфтааст.
Таваҷҷуҳи бесобиқае, ки Пешвои миллат ба маориф, мактаб ва илмҳои дақиқ зоҳир мекунад, аз як ҳисоби дақиқи давлатдорӣ сарчашма мегирад. Давлатеро, ки дирӯз бо хуну ҷон аз хандақҳо берун кашида шуд, дар асри бисту як бе сипари мустаҳками тафаккур ҳифз кардан номумкин аст. Имрӯз марзи ҳақиқии кишварҳо на танҳо дар хатти сарҳадӣ, балки дар синфхонаҳои мактаб, озмоишгоҳҳои донишгоҳӣ ва марказҳои зеҳни сунъӣ муайян мегардад.
Эълон гардидани «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ дар соҳаи илму маориф» (2020–2040) ва «Барномаи давлатии тайёр кардани кадрҳои сатҳи баланди илмӣ барои солҳои 2021–2030» дар баробари озмунҳои сартосарии «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст» ва «Илм — фурӯғи маърифат» падидаҳои тасодуфӣ нестанд. Инҳо нақшаи дифои зеҳнии миллат дар баробари хатари сатҳинигарии ҷаҳони муосиранд. Баргардонидани эҳтироми китоб ва тафаккури мантиқӣ посухи равшан ба онҳоест, ки мехоҳанд ин наслро беҳувият ва пойбанди иттилооти бепоя созанд. Танҳо бо такя ба ҳикмати гузашта ва дониши дақиқи муосир метавон ба арсаи мураккаби технологияҳои пешрафта беҳарос қадам гузошт.
Асли пайвастагӣ дар ҳамин ҷост. Насли ҷавоне, ки дар фазои орому осуда ба воя расида, даҳшати сангару маҳрумиятро надидааст, бояд соҳиби ин рисолат бошад. Вазифаи Эҳёи чорум дар марҳилаи кунунӣ ба онҳо супурдани оташи эҷоду созандагист. Онҳо бояд муҳандисоне бошанд, ки на танҳо агрегатҳои бузургро идора мекунанд, балки олимоне гарданд, ки забону фарҳанги миллиро дар фазои рақамӣ ҳифз намуда, рисолати давлатро дар сатҳи ҷаҳонӣ устувор медоранд.
Тирӯз чархи таърихи тоҷикон боз ба гардиш даромад ва ҳалқаи ҳазорсоларо ба ҳам пайваст. Ин раванд, ки замоне бо шукӯҳи идрок дар давраи Сомониён оғоз ёфта, аз монеаҳои теғу калом гузашт, имрӯз ба камолоти худ наздик мешавад: низоми мустаҳками давлатдорие, ки дар оташи солҳои 90-ум бо иродаи Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон рехта шуд, имрӯз бо илму дониш ва ақли созанда пур мегардад. Ин раванд оғози марҳилаи нав нест, балки анҷоми содиқонаи як аҳди таърихист: наҷот додани миллат аз вартаи фано ва расонидани он ба қуллаи баланди эътимод ва қудрати фикрӣ.
Ҷамшед Саъдуллоев,
Сангин Гулов,
устодони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
(Бознашр аз рӯзномаи “Ҷумҳурият”, 11 ноябри соли 2026)
