Home Blog Page 4

ПАЖУҲИШИ ИЛМИИ ЖУРНАЛИСТИКАИ РАДИО ДАР ТОҲИКИСТОН

0

Гулов Сангин Нурович, мудири кафедраи телевизион ва радиошунавонии ДМТ, дотсент

         Илми тоҳик таърихи ҳазорсолаҳо дорад. Дар ин бора садҳо маъхазҳои илмӣ гувоҳӣ медиҳанд. Тоҷикон дар хазинаи илмии олам бо шоҳкориҳои худ дар ҳама самтҳои илм, аз ҷумла табиатшиносӣ, математика, тибб, ҷуғрофия, фалсафа нақш доштанд. Аммо дар бораи журналистикаи тоҳик наметавон ин суханро гуфт. «Журналистикаи тоҳик аз шохаҳои серпаҳлу, вале хеле кам таҳқиқшудаи илмҳои гуманитарии мо мебошад.» (1. 9). То солҳои 70-уми асри 20 баъзе паҳлуҳои таҳқиқи илмии журналистикаи тоҳик дар осори илмии адабиётшиносону муаррихони ҳудогона мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд. Ҳамчунин то замони истиқлол олимону муҳаққиқон танҳо ба таҳқиқи таърихи матбуоти тоҷик ва нақши ВАО дар иҷрои вазифаҳои идеологии ҳукуматӣ (ҳизбӣ) таваҷҷуҳ доштанд. Таҳқиқи масъалаҳои назариявию амалии журналистика, таърихи радиову телевизион, нақши расонаҳо дар ташаккули афкори омма ва дигаргуниҳои ҷомеа, журналистикаи соҳавӣ баъди солҳои 90-уми асри 20 шуруъ шуд. “Агар гўем, ки таҳқиқи илмии таърих, назария ва амалияи журналистикаи тоҳик ба таври консептуалӣ дар замони истиқлол ташаккул ёфтааст, хато нахоҳад шуд.” (2. 256)

Дар муҳити илмии тоҷик доир ба радиожурналистика китобу рисола ва ёддошт кам нест. Дар ин самт метавон ба таври умумӣ аз асарҳои олимону муҳаққиқон И. Усмонов, Д. Давронов (Таърихи журналистикаи тоҳик. – Душанбе, 2009 – 297 с.), А. Саъдуллоев (Жанрҳои журналистикаи радио. – Душанбе, 1997. – 48 с., Жанрҳои журналистикаи радио. – Душанбе: Эҷод, 2005. -72 с., ҳаммуаллиф), А. Азимов (Таърихи ташаккули радиои тоҷик. – Душанбе: Матбуот, 2005. – 28 с.), С. Гулов (Амвоҷи сухан. – Душанбе:  «Эҷод», 2005. – 96 с.), С. Хоҳазод (Таърихи Радиои Тоҷикистон, қ. 1. – Душанбе: Деваштич, 2006. -144 с., Таърихи Радиои Тоҷикистон, қ. 2. – Душанбе: Деваштич, 2006. – 220 с., Махсусияти жанрҳои радиоӣ. – Душанбе: Балоѓат, – 336 с. (ҳаммуаллиф)), А. Ализода (Нақши баранда дар барномаҳои радио ва телевизион. – Душанбе: Балоѓат, – 280 с.), С. Раҳматов (Минбари савту калом.– Душанбе: Статус, 2001.-172 с.), маҳмўаи “Ошёни булбулон” (- Душанбе: Ирфон, 1990. -72 с.), “Расонаи зиндагӣ” (- Душанбе, 2021. – 252 с.),  ва ѓайра  ном бурд, ки робитае бо фаъолияти радиои “Тоҳикистон” доранд. Ҳамзамон, аз рисолаву китобҳои профессор М. Муқимов “Воқеияти Тоҳикистони соҳибистиқлол ва проблемаҳои инъикоси он дар воситаҳои электронии ахбори хориҳӣ”, “Дастур барои радиожурналистони ҳавон” (ҳаммуаллиф), “Ҳақиқат ва дурўғ”, “Сиёсат ва ҳанги иттилоотӣ”, “Мусоҳиба ва технологияи таҳияи он” метавон ёдовар гардид, ки дар онҳо доир ба радио (дар маҳмўъ) ва баъзе паҳлуҳои фаъолияти он ишора шудааст. Маҳмўи мақолаҳое, ки зери унвони “Журналистикаи байналхалқӣ” (дар 11 ҳилд) ва маҳмўаҳои “Замони муосир ва журналистика”, “Васоити электронии ахбор ва ормонҳои миллӣ” ба табъ расидаанд, мақолаҳое доранд, ки ба радиожурналистика дахл доранд.

Таҳқиқи илмии радио ҳамчун ВАО дар Ҳумҳурии Тоҳикистон то оѓози солҳои 2000-ум ба таври густурда ба роҳ монда нашуда буд. Агар ёддошту мақолаҳои ҳудогонаи кормандону масъулини радио ва муҳаққиқони журналистикаро истисно кунед, пас метавон гуфт, ки асосан фаъолияти радиожурналистика дар таҳқиқотҳои муҳаққиқон Саидмуроди Хоҳазод, Дилафрўз Рустамзода, Обидҳон Саидзода, Умринисо Наҳмиддинова, Шодмон Холов ва чанд муҳаққиқи дигар сурат гирифтаву мегирад. Ин донишмандону унвонҳўён дар мақолаву рисолаҳои илмии хеш роҳеъ ба таърихи таъсис ва ташаккули радиои Тоҳикистон, нақши хонишҳои бадеӣ дар рушди журналистикаи радиоӣ, риояи меъёрҳои ахлоқӣ дар фаъолияти радиожурналистон, таҳаввули техникӣ ва эҳодии барномаҳои радио, махсусияти барномаҳои субҳгоҳии радио, таҳаввулоти жанрҳои радиоӣ, таърихи таъсиси радиоҳои ѓайриҳукуматӣ ва ҳойгоҳи онҳо дар фазои иттилоотии Тоҳикистон, таъсису рушди радиоҳои иттилоотиву фароғатӣ дар Тоҷикистон ва ѓайраро мавриди баррасӣ қарор додаанд. Мо дар як мақола наметавонем ҳама корҳои илмии дар ин самт анҳомдодашударо номбар кунем ва баҳо диҳем. Ба таври фишурда аз чанд таҳқиқот ёдовар мешавем.

Муҳаққиқ Саидмурод Хоҳазод дар рисолаҳои номзадӣ ва доктории худ “Радиои “Тоҳикистон” дар солҳои истиқлолият: таърих, махсусияти жанр ва пешомад” (соли 2009) ва “Нақши радиои “Тоҳикистон” дар ташаккули афкори омма дар замони истиқлолият” (соли 2015) таърихи таъсиси радио ва ташаккули радиошунавонӣ дар Тоҳикистон (аз ҳумла радиои «Тоҳикистон»)-ро таҳқиқ кардааст. Дар ин рисола махсусияти радио ҳамчун воситаи муҳими иттилоърасонӣ дар замони истиқлолияти давлатӣ, бурду бохт ва мушкилоти фаъолияти радиои “Тоҳикистон” дар солҳои аввали истиқлол, нақши он дар истиқрори сулҳ ва ваҳдати миллӣ, хусусияти жанриву мавзўӣ ва сохтории радио, маҳорати журналистон дар инъикоси рўйдодҳову таҳаввулоти ҳомеа ва монанди ин таҳлилу таҳқиқ гардидааст. Муҳаққиқ тавонистааст, ки нақши радиоро ҳамчун воситаи муқтадири иттилоърасонӣ дар давраҳои гуногун нишон диҳад, таърихи ташаккули онро дар робита ба дигаргуниҳои сиёсиву иҳтимоии ҳомеа даврабандӣ намояд. Ҳамчунин бо таҳлили барномаҳои ҳудогона нақши онҳоро дар пешрафти радиожурналистикаи тоҳик зикр намуда, ба маҳорати касбиии муаллифонашон арзиш додааст. Рисолаҳои номзадӣ ва доктории С. Хоҳазод аввалин таҳқиқоти диссертатсионие мебошанд, ки ба фаъолияти радио дар Тоҳикистон бахшида шудаанд. (7, 8)

Таҳқиқоти дигари ба фаъолияти радиои «Тоҳикистон» бахшидашуда ин диссертатсияи номзадии Дилафрўз Рустамзода «Проблемаҳои риояи меъёрҳои этикаи касбӣ дар барномаҳои радиои «Тоҳикистон»» (соли 2019) мебошад. Мавзўи Дилафрўз Рустамзода аз зумраи мавзўъҳоест, ки нисбат ба мақом ва сатҳаш дар журналистикаи тоҳик ба таври муфассал таҳқиқ нашудааст. Таҳқиқҳо доир ба масъалаҳои этикаи касбӣ (муҳаққиқон Хушдил Раҳимҳонов масъалаҳои умумии этикаи касбӣ ва Мутриба Бобоҳонова мавзўи махсусияти риояи меъёрҳои этикӣ дар матбуоти маҳаллиро таҳқиқ кардаанд) ҳастанд, вале махсус ба радио бахшида нашудаанд. Муҳаққиқ Дилафрўз Рустамзода зикр мекунад, ки риояи меъёрҳои этикаи касбии журналист дар ВАО бозгўйи маърифату касбияти журналист мебошад. Ба андешаи Дилафрўз Рустамзода, воситаҳои ахбори омма, махсусан, радио бидуни риояи меъёрҳои этикаи касбӣ, бо сарфи назар намудани хусусиятҳои менталитетии мардум, арзишҳои хоси ҳомеа наметавонанд муваффақ бошанд. Дар ин таҳқиқот муаллиф масъалаҳои умумии назариявӣ дар робита ба этикаи касбии журналист, аҳамияти риояи меъёрҳои ахлоқи касбии журналист дар фаъолияти касбӣ, вазъи муносибати журналистони радиои “Тоҳикистон” бо меъёрҳои этикаи касбӣ, таносуби арзишу анъанаҳои миллӣ ва одоби журналистӣ дар радиои “Тоҳикистон”, дараҳаи мувофиқат ва сатҳи журналистикаи радиоии тоҳик дар самти арҳгузорӣ ба арзишҳои миллӣ ва умумибашарӣ, раванди ҳаҳонишавии проблемаҳои касбӣ-ахлоқӣ ва таъсири он ба барномаҳои радиои “Тоҳикистон”, раванди риояи санади этикии миллӣ – “Меъёрҳои ахлоқии фаъолияти журналистӣ дар Тоҳикистон” дар радиои “Тоҳикистон” ва ѓайраро мавриди баррасӣ қарор додааст. Ин пажуҳиш аз он ҳиҳат арзиши илмӣ дорад, ки бори аввал дар илми журналистикаи тоҳик масъалаҳои назариявии этикаи касбии журналистро дар иртибот ба амалия дар як расонаи умумимиллӣ таҳқиқ кардааст. (4)

Таҳқиқоти Обидҳон Саидзода “Махсусияти таблиѓи адабиёт ва санъат дар осори савтии радио “Тоҳикистон”” (соли 2019) ном дошта, барномаҳои калонҳаҳми “Хонишҳои адабӣ”, “Хонишҳои бадеӣ”, “Намоишномаҳои радиоӣ”, “Драмаҳои радиоӣ”, “Инсенировкаҳои радиоӣ” ва “Пйесаҳои радиоӣ”-ро мавриди пажуҳиши илмӣ қарор додааст. Дар ин рисола муаллиф ба таърихи таъсиси чунин барномаҳо, нақши онҳо дар тарѓиби осори адабиву ҳунарӣ ва боло бурдани маърифату завқи эстетикии аудитория, таҳаввулот дар ҳадаф ва мавзўи чунин барномаҳо ва монанди ин равшанӣ андохтааст. Дар пажуҳиш қайд мегардад, ки гуфторҳои адабӣ бо истифода аз анъанаи адабии маҳорати суханварӣ ва достонсароӣ, на танҳо инъикоскунандаи масоили ҳаётӣ гардид, балки ба майдони сайқали маҳорати адибону публитсистон, ровиён, актёрон ва рўзноманигорон табдил ёфт. Маҳз дар ин барномаҳо маҳорати публитсистии каломи мавзуни чандин насли ровиён шакл гирифт. (5)

Муаллиф қайд мекунад, ки дар замони муосир хонишҳои адабиву бадеӣ аз доираи барномаҳои радиои “Тоҳикистон” берун рафта, характери умумишабакавӣ касб карданд. Ба андешаи муҳаққиқ, омили аслии хислати умумишабакавӣ касб намудани хонишҳои адабиву бадеӣ таъсиррасонӣ ба афкору эҳсоси аудитория тавассути онҳо аст. Дар натиҳаи таҳқиқ бармеояд, ки ровӣ дар осори савтӣ нақши муҳим дорад. Таъсири осори савтӣ, омилҳои маҳбубияти онҳо, барангехтани эҳсоси аудитория ба ровии марѓулаовоз ва хушсадо рабт дорад. Зиёд гардидани намоишномаҳои радиоӣ, хонишҳои адабиву бадеӣ дар радиоҳои Тоҳикистон ва қироати онҳо аз ҳониби муҳаррирону барандагони камҳунар то андозае маҳбубияти онҳоро коҳиш кардааст. Зеро дар намоишномаҳои замони шўравӣ ва солҳои аввали истиқлол онҳо бо садои наттоқони таҳрибадору хушлаҳн, ходимони театру синамо сабт мешуданд. Ин таҳқиқ бо он арзишманд аст, ки барои пажуҳиши минбаъдаи барномаҳои калонҳаҳми ВЭА замина мегардад.

Дар рисолаи муҳаққиқ Умринисо Наҳмиддинова «Махсусияти барномаҳои субҳгоҳии радиоӣ» (дар мисоли барномаҳои субҳгоҳии радиоҳои “Тоҳикистон” ва “Ватан”) (соли 2012) асосан барномаҳои субҳгоҳӣ ба таври муқоиса мавриди барррасӣ карор гирифтаанд. Муаллиф кўшиш кардааст, ки умумият ва тафовути ин барномаҳоро дар радиои давлатӣ (“Тоҳикистон”) ва ва радиои ѓайриҳукуматӣ (“Ватан”) мушаххас созад. Ҳамчунин дар таҳқиқоти мазкур бадеияти матни радиоӣ, нақши жанр дар барномасозӣ, махсусияти талаботи радиоаудитория, нақши мусиқӣ ва дигар эффектҳои овозӣ дар барномаҳои фарҳангиву фароѓатӣ мавриди таҳлил қарор гирифтааст. Муаллиф дар натиҳаи таҳқиқ хулоса мекунад, ки барномаҳои субҳгоҳӣ бартариву комёбиҳои зиёд доранд, аммо дар баробари ин, баъзан муаллифону ровиён ба суханпардозӣ, иқтибосҳои нозарур, хатоҳои услубиву мантиқӣ роҳ медиҳанд. Таҳқиқоти Умринисо Наҳмиддинова аввалин пажуҳишест, ки фаъолияти радиоҳои давлатӣ ва тиҳоратии ѓайриҳукуматиро дар қиёс таҳлил намудааст. (3)

        Тадқиқоти муҳаққиқи ҷавон Шодмон Холов бо номи «Пайдоиш ва ташаккули радиоҳои иттилоотиву фароғатӣ дар Тоҷикистон» (дар мисоли радиоҳои “Имрӯз” ва “Ховар”) низ ба радиожурналистика иртибот дорад. Заминаҳои пайдоиш ва рушди радиоҳои иттилоотиву фароғатӣ дар Тоҷикистон, сиёсат, хусусият, монандӣ ва тафовути барномасозӣ дар радиоҳои иттилоотиву фароғатии давлатӣ ва ғайриҳукуматӣ, истифодаи қолабҳои жанрӣ, мавқеи жанрҳои хабарӣ, таҳлилӣ ва публитсистиву бадеӣ дар онҳо асоси пажуҳиши мазкурро ташкил медиҳанд. Муҳаққиқ ба сифати сарчашма аз барномаҳои радиоҳои “Имрӯз” ва “Ховар” истифода кардааст. Муаллиф таъкид месозад, ки имрӯз “радио дар баробари дигар воситаҳои ахбори электронӣ на танҳо нақши фароғату иттилоърасониро мебозад, балки ҳамчун абзори идеологии абарқудратҳо ҳам ҷойгоҳи махсус дорад.” Дар баробари ин,  радио дар ташаккулу ба миён овардани афкори солим, тарғибу ҳифзи арзишҳои миллӣ, санъат, адабиёт, нигоҳдории забони миллӣ ва ба вуҷуд овардани андешаи нави сиёсӣ нақши муҳим дорад. Радиоҳои иттилоотиву фароғатӣ ҳам бо барномаҳои рангоранги худ дар қолаби жанрҳои мухталиф ин вазифаро иҷро мекунанд. Муҳаққиқ Шодмон Холов ҳамчунин дар тадқиқоти хеш мушкилоти  солҳои аввали истиқлолиятро, ки монеаи рушди радио шуда буданд, нишон дода, ба заминаву омилҳои таъсиси радиоҳои иттилоотиву фароғатӣ дар Тоҷикистон равшанӣ андохтааст. Таҳлилу баррасии марҳилаҳои рушду дурнамо, вижагиҳои барномасозӣ, таснифоти жанрӣ, таъсири барномаҳои радиоҳои иттилоотиву фароғатӣ ба тафаккури шунавандагон аз корҳое ҳастанд, ки муаллиф анҷом додааст. Кори анҷомдодаи Шодмон Холов аввалин таҳқиқотест,  ки фаъолияти радиоҳои иттилоотиву фароғатӣ дар Тоҷикистонро мавриди омӯзиш қарор додааст.  (6)

Инчунин муҳаққиқон Бахтовар Каримов, Манижа Аҳмадова, Субҳон Ҳалилов, Абдулло Давлатов, Комрони Абдувалӣ ва дигарон таҳаввулот дар жанрҳои радио, фаъолияти радиоҳои ѓайриҳукуматӣ дар фазои итилоотии Тоҳикистон, таърихи таъсис ва ташаккули онҳо, нақши радио дар фазои итилоотии Тоҳикистон ва ѓайраро мавриди баррасӣ қарор додаанд. Бовар ҳаст, ки таҳқиқоти онҳо барои комилтар шудани фазои илмӣ мусоидат карда, саҳифаи наве дар илми журналистикаи тоҳик мегардад.

АДАБИЁТ

  1. Гулов С. «Бухорои шариф» дар таҳқиқи олимони муосири тоҳик / Гулов С. // Журналистикаи байналхалқӣ – 4. (Маҳмўаи мақолаҳои илмӣ). – Душанбе, 2012. – С. 9 – 11.  2. 9).
  2. Гулов С. Истиқлолият ва рушди журналистикаи тоҳик / Гулов С. // Паёми Донишгоҳи миллии Тоҳикистон. Бахши илмҳои филологӣ. – 2018, №1. –  С. 251-257
  3. Наҳмиддинова У. Махсусияти барномаҳои субҳгоҳии радиоӣ» (дар мисоли барномаҳои субҳгоҳии радиоҳои “Тоҳикистон” ва “Ватан”) – Душанбе,  2012. – 158 с.
  4. Рустамзода Д. Проблемаҳои риояи меъёрҳои этикаи касбӣ дар барномаҳои радиои «Тоҳикистон». – Душанбе, 2019.  – 155 с.
  5. Саидзода О. Махсусияти таблиѓи адабиёт ва санъат дар осори савтии радио “Тоҳикистон”. – Душанбе, 2019). – 151 с.
  6. Холов Ш. Пайдоиш ва ташаккули радиоҳои иттилоотиву фароғатӣ дар Тоҷикистон» (дар мисоли радиоҳои “Имрӯз” ва “Ховар”). – Душанбе, 2023. – 178 с.
  7. Хоҳазод С. Радиои “Тоҳикистон” дар солҳои истиқлолият (таърих, махсусияти жанр ва пешомад). – Душанбе, 2009. – 200 с.
  8. Хоҳазод С. Нақши радиои “Тоҳикистон” дар ташаккули афкори омма дар замони истиқлолият. – Душанбе, 2015. – 311 с.

ПАРЧАМ РАМЗИ ҲАСТИВУ ВАҲДАТ АСТ!

0

Эҳсоси муҳаббат ба Парчам ҳамон вақт умумимилливу мардумӣ, мегардад, ки агар бидуни расмиёт ё ҷашнҳои умумидавлатӣ ҳар як шаҳрванди мамлакат эҳтироми онро ба ҷо оварад.

ЭМОМАЛӢ РАҲМОН

Парчам аз муҳимтарин рукну муқаддасоти давлатдорист, ки дар ҷилои он бештар аз ҳама таҷассуми истиқлолиятро мебинем. Дар ҳақиқат Парчами давлатӣ як рукни асосии муқаддасот ва рамзи давлатдории ҳар як халқу миллат аст, ки ифодагари ормонҳои миллӣ мебошад. Соҳиби ПАРЧАМ будани кишвари мо ин ифодагари соҳибистиқлолӣ ва давлату давлатдории навин ба шумор меравад. Соҳибпарчам будани аҷдодони мо ба замони ҳукмронии сулолаи Пешдодиён ва қаҳрамонии Коваи оҳангар алайҳи зулму куштори Заҳҳок-шоҳи бедодгар марбут аст, ки дар шоҳасари безаволи Абулқосим Фирдавсӣ “Шоҳнома ” таъкид гардидааст. Чунин маъхазҳо бозгӯ аз онанд, ки халқи тоҷик аз аҳди бостон парчамдории миллӣ доштааст. Ҷойи дигар Муҳаммад Балъамӣ дар “Таърихи Табарӣ” овардаст, ки “Кова чун хабар ёфт аз куштани писаронаш, сабраш намонд ва ба шахр андар омаду фарёд хост…” Маълум, ки баъд аз даъвати Кова ливои мубориза муттаҳид сози мардумони мазлум гаштааст.

Баъди қарнҳо соли 1991 Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқлолияти давлатӣ ба даст овард ва дар ин самт яке аз хусусиятҳои давлати мустақилу соҳибихтиёр доштани Парчами давлатӣ ба ҳисоб меравад. Бо назардошти ин зарурати таҳия ва қабули чунин парчам барои Тоҷикистон ба миён омада, бояд мазмунан фарогири ҳадафу мароми давлати ҳуқуқбунёду демократии навин мегардид. Ҳамин буд, ки дар Иҷлосияи таърихии 16-уми Шўрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон вакилони мардумӣ низомномаи парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро қабул карданд, ки он ба 24-уми ноябри соли 1992 рост меояд. Инак беш аз се даҳсола аз ин санаи муқаддас сипарӣ гардида, Тоҷикистон роҳи пешрафту ташаккули бузургро соҳиб гардид.

Парчами Тоҷикистон таҷассуми истиқлол,

Бар олам диҳад паём аз тоҷики хушиқбол.

Имрӯз Парчами давлатӣ таҷассумгари асосҳои таърихӣ ва рамзҳои давлатдории гузаштагони мост, ки чун ифодакунандаи мақсаду маром, орзуву ормонҳои тамоми мардум ва рамзи иқболу истиқлол дониста мешавад. Бо фарогирии ҳама паҳлӯ дар Парчами кишвари мо рангҳо ва тоҷ бо нишон ифодагари ватандӯстиву ватанпарастӣ, шуҷоату далерӣ, рафоқат, сулҳу ваҳдат мавқеи барҷаста доранд. Парчами миллӣ дар замони истиқлолият чун нерӯи муттаҳидсоз ваҳдати халқи моро ба вуҷуд овардааст.

Дар партави мавҷҳои парчам халқи тоҷик пайваста созандагӣ ва дар эъмори давлати дунявию ҳуқуқбунёд ба комёбиҳои назаррас мушарраф мегардад ва роҳи инкишофи ояндаи худро дурахшон менамояд.

Имрӯзҳо дар саҳнаи сиёсиву фарҳангии ҷаҳони муосир, парчамҳо на танҳо нишонаҳои расмии давлатҳо, балки забони хомӯши таърихи миллатҳо эътироф гардидааст. Ин парчамҳо рамзҳоеанд, ки бо рангу шакл ва тарҳи худ қиссаҳои садсолаҳо ва ҳазораҳоро ба ҷаҳониён ҳикоят менамоянд.Ҳар бор, ки парчаме дар болои як бинои давлатӣ ё майдони байналмилалӣ барафрохта мешавад, дар асл таърих аз нав ба забон меояд ва аз мавҷудияту ҳастии халқу миллате дарак медиҳанд.

Парчамҳо ҳамеша ҳикоятгарони вафодори роҳи тайкардаи мардум мебошанд. Муҳимтар аз ҳама ин Парчамҳо санаду ҳуҷҷати ҳастии халқҳо мебошанд. Дар ҳама ҳолат дар лаҳзаҳои буҳронӣ аз давраҳои ҷангӣ то замонҳои истиқлол, миллатҳо бо афрохтани парчам иродаи худро ба ҷаҳониён эълон мекунад. Парчами мо мавҷ мезанад ва дар амвоҷи худ худ фоҷиаҳои аз сар гузашта, арзишҳои ҳимояшуда ва ормонҳои ба дастомадаи миллатро таҷассум менамояд.

Дар муносибатҳои байналмиллалӣ, парчам яке аз муҳимтарин воситаҳои ҳуввиятсозӣ ба шумор рафта, дар муаррифии давлатҳо нақши калидӣ доранд. Чун дар ҳамоишҳои СММ ё Конфронси амнияти Аврупо садҳо парчам паҳлӯи ҳам меистанд, он ҷо на танҳо давлатҳо, балки таърихҳои гуногун, маданиятҳои нодир ва ормонҳои миллӣ ба забони махсуси гуфтор меоянд ва бузургии парчамҳо дар ҳамин рисолат аст. Дар чунин лаҳзаҳо, ҳар парчам ҳамчун як «китоби таърихӣ» хонда мешавад: ранги сафед сулҳу покӣ, сабз рамзи рушд ва умед, сурх — ёдгори ҷасорату қурбонӣ.

Манзалати парчам дар афкори ҷомеа ҳамеша устувор боқӣ монда, бо ин қудрати худ омили сарҷамъсозиро ба вуҷуд меоварад. Дар ҳамаҷо, махсусан, маросимҳои давлатӣ, ҷашнҳои миллӣ ва мусобиқаҳои байналмилалӣ, лаҳзае, ки парчам боло меравад, мардум эҳсос мекунанд, ки таърих бо онҳо калом мегӯяд. Ин ҳолат оҳанги равониро дар ботинҳо бедор месозад. Чунин лаҳзаҳо ҳамбастагӣ меофаранд, миллатро гирди арзишҳои муштарак муттаҳид менамоянд ва ба ҷомеа неруи нав бахшида. дар мафкураи халқ гардишҳои тозаро эҳё менамояд. Парчам танҳо нишони ҳуввияти давлатӣ нест он дарси зиндаги таърих ба шумор меравад. Тафсири ҳама рамзҳои он моро водор месозад, ки ба асолати таърихии худро донем.

Роҳу шоҳроҳи тайкардаамонро биомӯзем ва ба оянда эътимод дошта бошем. Парчами давлатӣ моро даъват месозад, ки дар атрофи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон муттаҳид бошем ва ин муттаҳидиро кафолати бақои устувори давлатамон барои наслҳои оянда гардонем.

Самадзода Мавзуна Тағой, н.и.ф, дотсент, мудири кафедраи журналистикаи байналхалқии факултети журналистикаи ДМТ

РОҲБАРИ ДАВЛАТ ВА ПАРЧАМИ МИЛЛӢ

0

(баргузидаи суханони Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи Парчами миллӣ)

1. Хушбахтона, ба шарофати истиқлолияти давлатӣ тоҷикон соҳиби парчами миллӣ, яъне таҷассумгари гузаштаи шоён ва ояндаи дурахшони тоҷикон гардиданд.

2. Парчам дар радифи Суруди миллӣ ва Нишони давлатӣ аз ҷумлаи муқаддасоти миллии мо мебошад.

3. Парчам барои мардуми тоҷик рамзи ватандорӣ, сарбаландӣ ва шуҷоату мардонагӣ буда, халқи мо аз замонҳои қадим ба он ҳамчун василаи муттаҳидкунанда арҷ мегузорад.

4. Ливои зафару нусратҳои мардуми кишварамон ҳамаи моро ба сӯи ояндаи неку дурахшони Ватани азизамон ҳидоят менамояд.

5. Парчам аз байни се рукни муқаддаси миллӣ дар ҳаёти сиёсиву иҷтимоии халқи тоҷик мақому манзалати хосса дорад.

6. Таърихи парчамдории миллати мо аз Дирафши Ковиёнӣ оғоз мегардад ва мо имрӯз аз ин таърихи пурғановати чандинҳазорсола ҳувият ва ҳастии халқамонро ҳифз кардааст, ифтихор мекунем.

7. Ба нишони эҳтирому садоқат ба Парчами миллиамон ва гиромидошти ин рамзи давлати соҳибистиқлоламон 24 – уми ноябрро ҳамчун Рўзи парчам эълон доштем.

8. Ойини парчамдории халқи мо дар масири таърихи чандинҳазорсолаи он умеду ормон ва дастовардҳои мардуми сарбаланди мо, яъне давраҳои гузаштаи давлатдории тоҷикон ва даврони соҳибистиқлолии Тоҷикистони навинро таҷассум менамояд.

9. Парчами давлатӣ дар қатори Нишон ва Суруди миллӣ аз ҷумлаи муқаддасоти миллати соҳибихтиёр ва давлати соҳибистиқлол ба ҳисоб меравад.

10. Аҷдоди мо ҳанўз аз замони Каёниён соҳиби дирафше будаанд, ки мавҷудияти давлати онҳоро ифода мекард.

11. Аввалин парчами қадимаи тоҷикон «Дирафши Ковиён» ном дошт, ки он ҳамчун рамзи ваҳдат ва ягонагии давлатдории ориёӣ қабул карда мешавад.

12. Дирафши Ковиён то замони суқути давлати Сосониён дирафши миллӣ ва давлатии ниёгони тоҷикон буд.

13. Дирафш аз замонҳои қадим нишона ва рамзи муқаддаси ҳар миллату давлат будааст ва ба хотири ҳифзи он фарзандони бузурги миллат ҷонсупориҳо кардаанд.

14. Парчами давлатӣ дар раванди бунёди давлатдории навин нишонаи возеҳи соҳибдавлатии миллат, мояи ифтихори шаҳрвандон ва омили муҳимтарини иттиҳоду сарҷамъии мардум ба хотири ҳимояи истиқлолу озодии Ватан ва илҳомбахши ҳар як фарди ҷомеа барои заҳмати содиқона ба хотири фардои ободу осуда мебошад.

15. Сатрҳои «Зи дурии замонаҳо расидаем, ба зери Парчами ту саф кашидаем», ки дар Суруди миллии кишвар садо медиҳад, дар замири ҳар як шахси огоҳу бедордил хотираи пур аз ифтихори таърихӣ ва эҳсоси садоқат ба ойину анъанаҳои деринаи миллиро бедор месозанд.

16. Дастовардҳои замони соҳибистиқлолии кишвар баёнгари воқеияте мебошанд, ки мардуми шарафманди тоҷик таҳти Парчами давлатии худ имкони ба таърихи гузашта ва мазмуну моҳияти воқеии давлатдории навини хеш бо чашми ибратомӯз ва диди нав назар намуданро пайдо карданд.

17. Ойини парчамдории мо ҳамчун суннати пайвандгари наслҳо ва омили иттиҳоду сарҷамъии сокинони мамлакат умри ҷовидонӣ хоҳад дошт.

18. Имрӯз Тоҷикистони маҳбуби мо таҳти парафшонии Парчами давлатии худ дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун кишвари ташаббускору сулҳдӯст муаррифӣ гардида, ҷомеаи ҷаҳонӣ ибтикороти моро ба хотири ҳалли мушкилоти глобалӣ, аз ҷумла обу иқлим ва дигар масъалаҳои мубраму доғи рӯз дастгирӣ мекунад.

19. Ҳоло Парчами давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон дар радифи парчамҳои давлатии дигар кишварҳои олам дар созмонҳои бузурги байналмилалӣ парафшон мебошад, ки дар баробари эҳсоси ифтихор масъулияти ҳар як фарди ҷомеаро баланд мебардорад.

20. Мо ба фарзандони худ ҳанӯз аз хурдсолӣ бояд ҳамеша талқин намоем, ки парчами давлатӣ шарафи инсонӣ, нангу номуси миллӣ ва рӯйи сурху сари баланди ҳар як фарди ҷомеа ба ҳисоб меравад.

21. Парчам ҳанўз аз замонҳои хеле қадим рамзи давлатдорӣ, шукўҳу ифтихор ва нангу номус будааст. Бозёфтҳои бостоншиносӣ, ҳафриёт, навиштаҷот ва деворнигораҳои мухталиф, ки то имрўз боқӣ мондаанд, аз ин гувоҳӣ медиҳанд.

22. Парчами миллӣ ифодагари иқболу истиқлол, иттиҳоду сарҷамъӣ, нангу номус, ватандўстиву ватанпарастӣ ва ҳувияти миллии мардуми куҳанбунёду фарҳангии мо буда, волотарин мақсаду мароми тоҷиконро дар ҷилои рангҳои худ инъикос намудааст.

23. Баландии манораи ливои пуршарафи озодиву соҳибистиқлолии Тоҷикистон 165 метрро ташкил медиҳад, ки мутобиқи маълумоти мутахассисон дар ҷаҳон баландтарин буда, тўли матои рангинкамони он ба 60 метр ва паҳноиаш ба 30 метр баробар мебошад.

24. Маҳз истиқлолияти давлатӣ ба мо барои таҷлили пуршукўҳи тамоми санаҳои таърихии миллиамон, аз ҷумла гиромидошти Парчам ва дигар рамзҳову муқаддасоти Ватанамон шароити мусоидро фароҳам овард.

25. Парчами давлатии Тоҷикистон ҳамқадами соҳибистиқлолии ватанамон буда, дар баробари Конститутсия, Нишон, Суруди Миллӣ ва асъори миллӣ аз ҷумлаи рамзҳо ва муқаддасоти давлатӣ маҳсуб мешавад, ки дар иҷлосияи таърихии XVI-уми Шўрои Олии ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардида буд.

26. Парчами давлатӣ бар фарози биноҳои қароргоҳи расмии Президенти кишвар, Маҷлиси Олӣ, Ҳукумати Тоҷикистон, вазорату идораҳо, мақомоти ҳокимияти иҷроияи вилоятҳо ва шаҳру ноҳияҳо, намояндагиҳои дипломатӣ ва консулгариҳои Тоҷикистон дар хориҷи мамлакат, гузаргоҳҳои марзиву гумрукӣ ва дигар ҷойҳо доимо афрохта шуда, парафшонӣ мекунад.

27. Парчами давлатӣ барои мо – тоҷикон нишонаи бақои миллат, давлату Ватан, ваҳдати миллӣ, ҳувияти миллӣ ва беҳтарин василаи тарбияи насли наврасу ҷавонон дар рўҳияи ифтихори миллӣ ва ҳифзи арзишҳои волои таърихиву фарҳангии халқамон мебошад.

28. Бигзор, Парчами пурҷило ва нурафшони истиқлолият дар дилу дидаи ҳар як сокини Тоҷикистон меҳри Ватанро афзунтар намояд ва асрҳои аср дар фазои озоди кишварамон парафшонӣ намояд.

29. Парчами давлати навини тоҷикон зодаи даврони соҳибистиқлолӣ буда, аз нахустин рӯзҳои қабули он мардуми мо дар роҳи ваҳдату ҳамдигарфаҳмӣ, сулҳу оромӣ ва бунёди давлатдории миллии худ қадамҳои устувор гузоштанд ва ба зиндагии осудаву ороми имрӯза расиданд.

30. Парчами давлатии Тоҷикистон, ки танҳо баъди гузашти беш аз як соли соҳибистиқлолӣ, дар иҷлосияи шонздаҳуми Шӯрои Олӣ ва дар вазнинтарин рӯзҳои таърихи халқамон қабул гардид, мардуми кишвар ва фарзандони огоҳу бедордили Ватанро ба хотири барқарорсозии ҳокимияти конститутсионӣ, сулҳу оромӣ, таъмин намудани волоияти қонун ва муҳимтар аз ҳама, ҳимояи истиқлолу озодӣ ва якпорчагии сарзамини аҷдодӣ муттаҳид намуд ва ба онҳо тавону неру бахшид.

31. Парчами давлатӣ ба сифати яке аз рамзҳои асосии давлатдорӣ, таҷассумгари асосҳои таърихӣ, мероси ғановатманду арзишманди миллӣ, ифодагари мақсаду маром ва орзуву омоли мардуми куҳанбунёдамон, дар ҳақиқат мояи ифтихори ҳар фарди ватандӯсту ватандор мебошад.

32. Дар фазои Тоҷикистони соҳибистиқлол парафшон гардидани ин рамзи муқаддас тантанаи озодӣ, иттиҳод ва адолат ба ҳисоб меравад, ки тоҷикон дар заминаи чунин арзишҳои наҷотбахшу созанда ҳамчун миллати мутамаддин ташаккул ёфтаанд.

33. Мардуми сарбаланди мо парчамро чун нишонаи нангу номус ва адолату осоиш ҳамеша ҳифз мекунанд ва тибқи анъанаи ниёгони худ парафшон будани парчамро бо сарафрозии ҳар як фард баробар медонанд.

34. Парчами давлатӣ ба омили бисёр муҳимми болоравии ҳисси миллӣ, худшиносиву худогоҳӣ ва ифтихори ватандории шаҳрвандони Тоҷикистони соҳибистиқлол табдил ёфтааст.

35. Мехоҳам бо ифтихору қаноатмандӣ зикр намоям, ки ҳоло мардуми шарифи кишвар, бахусус, насли ҷавону ояндасози мо сиёсати бунёдкоронаи Ҳукумати мамлакатро дастгирӣ намуда, хуб дарк намудаанд, ки эҳтироми рамзҳои миллӣ, аз ҷумла Парчами давлатӣ маънои ифтихор аз давлати соҳибистиқлол, арҷгузорӣ ба гузаштаи халқи бостониамон ва заҳмати содиқона ба хотири фардои ободи Ватани маҳбубамонро дорад.

36. Мардуми шарифи Тоҷикистон зери Парчами миллӣ ба сулҳу оромӣ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллӣ расид ва мо сиёсати созандаву бунёдкоронаамонро барои баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардум ва эъмори ҷомеаи нав – ҷомеаи озоду демократӣ ва ҳуқуқбунёду дунявӣ минбаъд низ таҳти ин рамзи муқаддаси миллӣ амалӣ мегардонем.

37. Эҳтиром ба Парчами давлатӣ ифодаи эҳсоси муҳаббату садоқати ҳар як фарди Ватан нисбат ба давлатдории миллӣ буда, мардуми шарифи Тоҷикистон зери ливои давлати худ дар ҳамаи соҳаҳо садоқатмандона заҳмат мекашанд.

38. Халқи тоҷик аз замонҳои хеле қадим то даврони навин ба суннати парчамдорӣ арҷи хосса мегузорад ва ин амалро беҳтарин нишонаи ҳувияти миллӣ ва нангу номуси ватандорӣ мешуморад.

39. Ойини парчамдории мо ба сифати пайвандгари наслҳо умри ҷовидонӣ дорад ва бо хусусиятҳои хоси худ яке аз омилҳои муҳимтарини иттиҳоду сарҷамъии халқи тоҷик ва ваҳдату ҳамдигарфаҳмии сокинони мамлакат мебошад.

40. Дар замони соҳибистиқлолӣ парафшон гардидани баландтарин Парчами давлатӣ дар пойтахти мамлакатамон – шаҳри Душанбе идомаи суннати қадимаи парчамдории халқамон ба ҳисоб меравад.

41. Барафрохта шудани Парчами давлатӣ дар маркази вилоятҳо ва шаҳру ноҳияҳои мамлакат аз таҳким ёфтани ҳувияти миллӣ, арҷгузорӣ ба рамзҳову арзишҳои миллӣ ва ойину суннатҳои давлатдории халқамон дар гӯшаву канораҳои гуногуни кишварамон гувоҳӣ медиҳад.

42. Парчам дар замони соҳибистиқлолӣ тавонист, ки ваҳдату ягонагӣ, ҳисси баланди миллӣ, нангу номуси ватандорӣ, инсондӯстиву фарҳансолорӣ ва саъю талоши созандагии мардуми сарбаланди тоҷикро таҷассум намояд ва ормону орзуҳои деринаи халқамонро дубора зинда гардонад.

43. Мо бояд Парчами давлатиро мисли аҷдоди худ ҳамчун рамзи ҷовидонии давлатдории миллӣ ҳифз кунем, рӯҳу ҷони худро бо он пайванд созем ва дар ҳама ҳолат барои ҳимояи манфиатҳои давлату миллати хеш таҳти ин ливои зафар сарҷамъ бошем.

44. Соли 1994 Конститутсияи Тоҷикистони соҳибихтиёр бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул шуд, ки дар он парчами кишварамон дар баробари дигар рамзҳои давлатӣ ҳамчун нишонаи ҳастӣ ва пойдории давлатдории миллии тоҷикон дарҷ гардид.

45. Парчами давлатӣ ҳамчун муқаддастарин рамзи давлатдории мо бо се ранги худ баёнгари ҳувият, таърих ва моҳияти давлати тоҷикон ва далели возеҳи соҳибватаниву соҳибистиқлолии мо мебошад.

46. Қабули Парчами давлатӣ дар давраи ниҳоят ҳассоси таърихи давлати тозаистиқлоламон ба мардуми мо тавону қувваи тоза бахшид ва онҳоро муттаҳид сохт, ки таҳти парафшонии маҳз ҳамин парчами давлатӣ сохти конститутсиониро барқарор ва сулҳу оромиро дар кишвар таъмин намоянд.

47. Парчами давлатӣ рамзест, ки қудрати муттаҳидкунанда дорад ва дар қалби ҳар як шаҳрванд ғурури миллӣ ва эҳсоси гарми ватандориро бедор мекунад.

48. Ҳифзи Парчам ва арҷгузорӣ ба он нишонаи ҳисси баланди миллӣ ва ватандӯстиву ватанпарастӣ мебошад.

49. Мехоҳам бо қаноатмандӣ иброз намоям, ки мардуми Тоҷикистон, хусусан, наврасону ҷавонон аз рӯзи қабули Парчами миллӣ ҳамеша ба он эҳтиром мегузоранд, онро аз ҷумлаи муқаддасоти миллӣ ва нишони зиндагии осудаву ороми хеш медонанд.

50. Парчами давлатии Тоҷикистони соҳибистиқлол мояи ифтихор ва сарфарозии ҳар як шаҳрванди худшиносу худогоҳ ва ватандӯсту ватанпарасти мамлакат ба ҳисоб рафта, ҳар сол бо камоли ифтихору эҳтиром нисбат ба ин рамзи давлати соҳибистиқлоламон таҷлил мегардад.

51. Қабули Парчами миллӣ ба мо имкон дод, ки ба мазмуну моҳияти ҳаёти давлат ва ҷомеаи худ бо диди нав назар андозем, ба таърихи гузаштаи халқамон бо чашми ибрат нигоҳ кунем ва ба сӯйи ояндаи дурахшону ободи давлату халқи Тоҷикистон бо эътимоди қавӣ қадам гузорем.

52. Бигзор, Парчами давлатӣ ҳамчун рамзи ифтихору сарбаландӣ, нангу номус ва сарҷамъии миллат дар фазои осудаву ороми кишварамон то абад парафшон ва илҳомбахши раванди созандагиву рушди Ватани азизамон – Тоҷикистон бошад.

53. Бояд гуфт, ки ҳанӯз аз давраҳои бостонӣ парчам барои мардуми куҳанбунёди тоҷик рамзи давлатдориву ватандорӣ, таҷассумгари ҳувияти миллӣ, ифтихору шараф ва нангу номус ба шумор рафта, фарзандони сарсупурдаи халқамон барои ҳифзи он ҷоннисориҳо кардаанд.

54. Боиси ифтихори ҳар яки мост, ки имрӯз дар қатори дигар кишварҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид Парчами Тоҷикистони соҳибистиқлол дар назди бинои ин созмони бонуфузи байналмилалӣ парафшон мебошад.

55. Парчами миллӣ, ки ифодагари иттиҳоду сарҷамъӣ, нангу номус, ватандӯстиву ватанпарастӣ ва ҳувияти миллии мардуми фарҳангсолори мо мебошад, ормону орзу ва мақсаду мароми тоҷиконро дар ҷилои рангҳои худ инъикос кардааст.

56. Дар ҷаҳони муосир соҳиби парчами миллӣ будан яке аз рамзҳои асоситарини истиқлолу озодӣ ва давлатдории мустақил мебошад.

57. Дар қатори дигар рамзҳои муқаддаси миллӣ арҷгузорӣ ба Парчам ва ба ҷо овардани эҳтироми он қарзи виҷдонии ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон ба шумор меравад.

58. Мо вазифадорем, ки Парчами миллии худро ҳифз намоем, эҳтироми онро ҳамчун нишонаи давлатдории миллӣ, истиқлолу озодӣ ва арзиши бебаҳои миллӣ ба ҷо оварем.

59. Парчами миллӣ ҳамчун рамзи муқаддаси давлати соҳибистиқлолу соҳибихтиёри тоҷикон бояд нишони сарисинагии ҳар як фарди ватандӯсту ватанпарвар ва бонангу номуси ҷомеа бошад.

60. Парчами миллӣ бар фарози иншооти азим, ташкилоту идораҳои давлатӣ, муассисаҳои фарҳангиву таълимӣ ва коргоҳу корхонаҳо барафрохта шуда, солҳои охир дар маркази шаҳру ноҳияҳои мамлакат даҳҳо майдони парчам бунёд гардиданд.

61. Ҳоло майдонҳои парчам ба макони баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ ва ҳамоишҳои ватандӯстонаи шаҳрвандони кишвар, аз ҷумла ҷавонон табдил ёфтаанд.

62. Қобили зикр аст, ки ойини бостонии парчамдорӣ – аз дирафши ковиёнӣ то парчами имрӯзаи давлатӣ – дар тӯли таърихи дуру дарози тоҷикон имкон фароҳам овард, ки миллати сарбаланди мо таҳти ин рамзи ватандорӣ дар муқобили ҳама гуна таҳдидҳо истодагарӣ карда, мероси ғании ниёгон, арзишҳои бостонии миллӣ ва дар маҷмӯъ, ҳастии миллати худро ҳифз намояд.

63. Эҳтиром ба Парчами давлатӣ ифодаи эҳсоси муҳаббату садоқати ҳар як фарди Ватан нисбат ба давлатдории миллӣ буда, мардуми шарифи Тоҷикистон зери ливои давлати худ дар ҳамаи соҳаҳо садоқатмандона заҳмат мекашанд.

64. Халқи тоҷик аз замонҳои хеле қадим то даврони навин ба суннати парчамдорӣ арҷи хосса мегузорад ва ин амалро беҳтарин нишонаи ҳувияти миллӣ ва нангу номуси ватандорӣ мешуморад.

65. Ойини парчамдории мо ба сифати пайвандгари наслҳо умри ҷовидонӣ дорад ва бо хусусиятҳои хоси худ яке аз омилҳои муҳимтарини иттиҳоду сарҷамъии халқи тоҷик ва ваҳдату ҳамдигарфаҳмии сокинони мамлакат мебошад.

РОҲПАЙМОИИ ИДОНА БАХШИДА БА РӮЗИ ПАРЧАМИ ДАВЛАТӢ ДАР ДОНИШГОҲИ МИЛЛИИ ТОҶИКИСТОН

0

Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун яке аз муқаддасоти асосии миллӣ, дар баробари Конститутсия, забони давлатӣ, Нишон, Суруди миллӣ ва асъори милли ҷойгоҳи хосса дорад. Қабули он дар иҷлосияи таърихии XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон сурат гирифта, аз рӯзҳои нахустини соҳибистиқлолӣ рамзи бақои давлатдорӣ гардидааст.

Ҳамасола 24 ноябр дар саросари ҷумҳурӣ Рӯзи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ифтихор, эҳтиром ва шукӯҳу шаҳомати махсус таҷлил мегардад. Ин сана рамзи соҳибистиқлолии давлат, пойдории миллӣ ва ифодаи ваҳдату ягонагии мардум ба ҳисоб меравад.

Имрӯз (22.11.2024), ба ифтихори ин ҷашни давлатӣ, дар шаҳраки донишҷӯёни Донишгоҳи миллии Тоҷикистон роҳпаймоии идона баргузор шуд. Дар чорабинӣ ҳайати бузурги донишҷӯёну устодон, намояндагони раёсат, кормандони муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотӣ, магистрантон, докторантони PhD ва олимони ҷавон иштирок намуданд. Қатори роҳпаймоён парчами 32-метра баланд бардошта шуд, ки рамзи эҳтирому садоқат ба ливои миллӣ ва арзишҳои истиқлолияти давлатӣ мебошад.

Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар даврони истиқлол бо шарофати сиёсати дурбинонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба рамзи неруи давлатдорӣ, нангу номуси миллӣ, ҳаёти осуда ва умед ба фардои обод табдил ёфтааст. Пешвои миллат дар суханони худ таъкид намудаанд:

«Парчами давлатӣ барои мо — тоҷикон нишонаи бақои давлат, ваҳдату ягонагӣ, ҳувияти миллӣ ва беҳтарин василаи тарбияи наврасону ҷавонон дар рӯҳияи ифтихор аз давлатдории миллӣ ва ҳифзи арзишҳои фарҳанги миллӣ мебошад».

Ин чорабинӣ бори дигар собит сохт, ки Парчами давлатӣ ҳамчун рамзи муқаддасу рӯҳбаландкунандаи миллат, аҳли ҷомеаро сарҷамъ месозад ва ба заҳмати созандаи ҷавонону сокинони кишвар неруи тоза мебахшад.

ПАРЧАМ ВА ҲУВИЯТИ МИЛЛӢ (ҳамоиши илмӣ дар ДМТ)

0

Имрӯз дар донишгоҳи миллӣ бахшида ба Рўзи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамоиши илмию назариявӣ дар мавзуи «Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон – таҷассумгари ҳувияти миллӣ» баргузор гардид.

Ҳамоиш бо садо додани Суруди миллӣ оғоз гардид. Ректори донишгоҳ профессор Эмомалӣ Насриддинзода бо сухани ифтитоҳӣ дар бораи Парчам – ҳамчун муқаддасоти миллӣ маълумот ироа намуда, нақш ва мақоми Парчамро ҳамчун рамзи иттиҳоду ҳамбастагии миллӣ дар такя ба рангҳои он шарҳ дод. Аз ҷумла, таъкид гардид, ки се ранги Парчами давлатӣ ифодагари мазмуну муҳтавои бузург аст ва бо ин ҳама Парчам дар сархати муқаддасоти миллӣ қарор мегирад. Ранги сафед дар миён ифодагари иффат аст ва сабзу сурх низ фарогири ҳикмати бузурганд.

– Аз забони Роҳбари давлат борҳо шунидаем, ки ҳар як фард ватандӯстона дар диду андешаи худ мантиқу ҳадафи ҳар як рангҳоро тавзеҳ дода метавонад. Бӯсидаи парчам аз ҷониби Пешвои миллат ин қадами аввал ба иттиҳоду ваҳдату сулҳ буд, – қайд намуд дар идома ректори донишгоҳ.

Дар идома ректори донишгоҳ чанде аз суханони Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар бораи Парчами давлатӣ зикр намуданд,. Чанде аз онҳоро пеш меорем, ки беҳтарин тавзеҳ дар бораи Парчами давлатӣ мебошанд:

1. Парчами давлатӣ барои мо – тоҷикон нишонаи бақои давлат, ваҳдату ягонагӣ, ҳувияти миллӣ ва беҳтарин василаи тарбияи наврасону ҷавонон дар рӯҳияи ифтихор аз давлатдории миллӣ ва ҳифзи арзишҳои таъриху фарҳанги халқамон мебошад.

2. Парчами давлатӣ дар раванди бунёди давлатдории навин нишонаи возеҳи соҳибдавлатии миллат, мояи ифтихори шаҳрвандон ва омили муҳимтарини иттиҳоду сарҷамъии мардум ба хотири ҳимояи истиқлолу озодии Ватан ва илҳомбахши ҳар як фарди ҷомеа барои заҳмати содиқона ба хотири фардои ободу осуда мебошад.

3. Ҳанӯз дар ливои Куруши Кабир тасвири уқоб, ки нишонаи қудрату тавоноист, нақш гардида буд, ки он парчам рамзи як давлати нирӯманди замона ба ҳисоб мерафт. Ҳамчунин, метавон аз ливои Коваи Бузург ёдовар шуд, ки нишонаи равшани меросияти муборизаву ҷоннисориҳои ниёгони мо мебошад.

4. Эҳтироми Парчами давлатӣ ва расидан ба қадри он ҳамчун яке аз рамзҳои муқаддаси ватани соҳибистиқлол аз ҷумлаи вазифаҳои ифтихорӣ ва қарзи шаҳрвандии аҳли ҷомеаи мо ба ҳисоб меравад.

5.  Эҳсоси муҳаббат ба Парчам ҳамон вақт умумимилливу мардумӣ, мегардад, ки агар бидуни расмиёт ё ҷашнҳои умумидавлатӣ ҳар як шаҳрванди мамлакат эҳтироми онро ба ҷо оварад.

6.  Парчами миллӣ ифодагари истиқлол, нангу номус, ватандӯстию ҳувияти миллии мардуми куҳанбунёди мост.

7. Парчами миллӣ ифодагари иқболу истиқлол, иттиҳоду сарҷамъӣ, нангу номус, ватандӯстиву ватанпарастӣ ва ҳувияти миллии мардуми куҳанбунёду фарҳангии мо буда, волотарин мақсаду мароми тоҷиконро дар ҷилои рангҳои худ инъикос намудааст.

8. Ҷашни Рӯзи парчам – эҳтиром ба рӯҳи қаҳрамонони миллат, яъне ба онҳое, ки дар тӯли таърих барои ному нанг ва марзу буми халқи тоҷик ҷоннисориҳо намуда, забон, фарҳанг ва ҳаққи давлатдории ин миллати куҳанбунёдро то ба замони мо расонидаанд. Яъне ин эҳтиром ба рӯҳи равони Коваи оҳангару Куруши Кабир, Шераку Деваштич, Исмоили Сомониву Темурмалик, Рӯдакиву Фирдавсӣ ва садҳову ҳазорон абармардони гузаштаи мост.

 Дар суханронии  муовини Раиси Кумитаи ҷавонон ва варзиши назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Раҳимзода Шабнам,  ҷанбаҳои таърихиву муосири Парчами давлатӣ шарҳ ёфта, рисолати ба маротиб бузурги он дар замони истиқлол таъкид гардид.

Қироати шеър дар бораи Парчам аз ҷониби номзади илмҳои филологӣ дотсенти кафедраи телевизион ва радиошунавонии факултети журналистикаи ДМТ Ализода Абдурашид  аз паҳлӯҳои зиёд дар бораи Парчами давлатӣ ҳикоят мекард.

 Дотсенти кафедраи таърихнигорӣ ва архившиносии факултети таърихи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон Шарофуддинов Суҳроб Саломович дар маърӯзаи худ таҳти унвони “Парчами давлатӣ – рамзи давлатдорӣ ва ифтихори миллӣ” рисолати бузурги парчамро аз равзанаҳои илмӣ шарҳ дод.

 Дотсенти кафедраи равандҳои сиёсии факултети фалсафаи ДМТ  Раҷабов Имомиддин Ширинович дар мавзӯи “Парчами миллӣ-таҳкимбахши Истиқлолияти давлатӣ” ҷанбаҳои сиёсии Парчами давлатиро дар замони соҳибистиқлолӣ ва рисолати эҳёгарии мавриди баррасӣ қарор дод.

 Дар ҳошияи маърӯзаҳо ҳамчунин устодони шинохта  Мирзо Солеҳов ва Шаҳбоз Кабиров дар бораи Парчами давлатӣ ва нақши Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар парчамдории миллӣ андешаҳои худро иброз доштанд.

 Ҳамоиши мазкур бо ҷанбаҳои фарогиру маҷмӯӣ мазмуну мундариҷаи баланди ватандӯстиро соҳиб буд. Ин мазмунро дар чунин мисраи шоир – “…футаи миёнам тоҷикист”  дарёфтан мумкин аст, ки дар ҳамоиш  таъкид гардид.

Ҳошимзода Бахтиёр Ҳошим

доктори илми филология, дотсент,

 декани факултаи журналистика.

УНСУРҲОИ ПУБЛИТСИСТИИ ЖАНРИ ЛАТИФА (ё, латифа моли журналистика?!)

0

Латифа аз қадимтарин жанрҳои фолклору адабиёт ба шумор меравад ва мансубияти он ба адабиёт бештар таъкид гардидааст. Аз маънои истилоҳии он бармеояд, ки бо мазмуни кутоҳи ҳаҷвӣ ҷамъбасти тундро соҳиб аст. Латифа ҳамчун як нақли кутоҳ дар бораи рухдоди аҷиб тафсир карда мешавад. Аз ҷониби дигар дар фолклор он як матлаби нашрношудае, ки аз забон ба забон мегардад, шарҳ ёфтааст.

 Дар ҳақиқат ягона жанрест, ки дар нутқи шифоҳӣ бештар истифода мегардад. Як маънии мантиқии он  дар забони юнонӣ (avekdotov) “нашрношуда” ва “ба табънарасида” фаҳмида мешавад. Ҷузъи муҳими жанри латифа ҳаҷми ниҳоят кутоҳ доштани он мебошад. Ин жанр вазифадор аст, ки бояд дар доираи хеле маҳдуд бо истифодаи муколамаи кутоҳ  мақсадро хеле кутоҳу нишонрас ифода намояд. Латифа хулоса надорад, аз шарҳ истифода намекунад ва ҳузури муаллифӣ дар он коста мебошад.

 Хосияти дигари латифа ҳамин аст, ки муаллифи он аксар вақт номаълум боқӣ мемонад. Аз ҷониби дигар латифа аз забон ба забон сайр карда, як мазмун дар чанд шакл баён мегардад. Яъне зоҳиран (табдили номи қаҳрамон, дигар гаштани макону замон, каму беш гардидани ҳаҷм ва ғ.) тағйир ёбад ҳам, ботину мазмуни он яксон боқӣ мемонад.

Баёни ҳаҷволуда дар публитсистика мавзӯи нав набуда, алакай доир ба он таҳқиқҳои зарурӣ сурат гирифтаанд. Аз асари “Рисолаи дилкушо”-и Убайди Зоконӣ оғоз намуда, то дигар осори ҳаҷвнависони муосир муҳаққиқон дар таҳқиқу пажӯҳишҳои худ назарияҳои гуногуни илмиро баён карда, ҷанбаи воқеъгароёнаи ҳаҷвро махсус таъкид кардаанд.

Дар раванди ҷаҳонишавӣ яке аз шохаҳои муҳиму таъсирбахштари публитсистикаро ҳамчун соҳаи мустақили эҷод (дар баробари адабиёт) ҳаҷву ҳазл (юмор) ташкил медиҳад.  Ба ин мазмун истилоҳот ё мафҳумҳое чун зарофат, ҳаҷвия, ҳазл, базлагӯӣ, мутоиба, танз, лутфи латиф ва амсоли ин дар адабиёти гузаштаву имрӯза васеъ истифода гардида, қатъи назар аз типписозиҳову каломи мухайял дар ҳар яки он ҷузъе аз воқеиятҳои зиндагӣ таҷаллӣ дорад.

Табиист, ки мафҳумҳои боло бештар самти ҳадафу мароми умумиро дарбар мегиранд ва дар навбати дигар қолабҳои мушаххаси жанрӣ гуфтори ҳаҷвдоштаро ҳамчун зарофати маҷмӯӣ ифода менамоянд.  Уфуқҳои ҳаҷв дар асарҳои адабиёт фаррохдоман буда, дар публитсистика бо равзанаи муайяни воқеиятнигорӣ доираи нисбатан маҳдудро соҳиб мешавад.

Дар публитсистика фелетон, памфлет, луқма, пародия, эпиграмма, карикатура ва ғайраҳо ҳамчун жанр бори ҳаҷвро бештар ба дӯш гирифта, хостгори ифода намудани ҳақиқати рӯз мегарданд. Дар ин миён жанри мушаххасу алоҳидае бо номи латифа мавқеи меҳвариро ишғол менамояд, ки дар бораи он баҳсҳои гуногун вуҷуд доранд.

Як хосияти ҳамешагии латифа аз оғоз то имрӯз руҳияи иҷтимоиву сиёсӣ доштани он мебошад. Дар навбати аввал маҳз ҳамин унсур латифаро ба доираи жанрҳои воқеъгароёна то ҳадде наздик мегардонад ва бо ин ҷиҳат дар саҳифаҳои ВАО мавриди истифода қарор мегирад. Ба нашр расидани  жанри латифа дар саҳифаҳои матбуот як падидаи маъмулист. Тавассути он маромеву ҳадафе баён гашта, ҳақиқати мушаххасе мавриди ҳаҷву танз қарор дода мешавад.

Тавре зикр гардид, латифа жанри хосаи публитсистика нест ва ба адабиёту эҷоди шифоҳии халқ дахл доштани он фикри даққиқтар аст. Аммо гузашти вақт ва интихоби васеъи дар ихтиёри хонанда қарордошта барои ин жанр фаҳмишҳои навро ба вуҷуд овардааст. Муҳаққиқ В.Лазутина бо назардошти унсурҳои фазову муҳити хабарӣ “латифаи журналистӣ” [2, с. 169] -ро эътироф менамояд ва ба  андешаи ў ингуна латифа низ бо таъсири худ “дар байни мардум сайр карда метавонад” [2, с. 169]

Махсусан, дар шароити рақобати шаклҳои зиёди васоити ахбор  ва интихоби васеъ латифа бо ҳаҷми кутоҳу фарогирии фишурдаи ҷузъиёти рўзгор диққати аудиторияро ҷалб карда метавонад. Муҳаққиқ И.Усмонов дар шинохти латифа ба хулосае меояд, ки латифа “ба журналистика ҳеҷ иртибот надорад” [8, с. 136]. Муҳаққиқи ҳаҷви публитсистӣ М.Муродов бошад, як андоза ин ҳукмро инкор менамояд ва  андеша дорад, ки “ҷанбаи публитсистӣ-воқеъга  роёна дар латифа мушоҳида мешавад” [6, с. 22]. Ҷанбаи воқеъгароёна доштани латифаро Х.Мирзозода низ мункир нест ва ба таври ҷузъӣ аз “алоқаи зичи ғоявӣ ва эҷодӣ” [3, с. 56] –и латифа ишора менамояд. Муҳаққиқони рус  “нақши иҷтимоии латифа” [2, с. 169] -ро дар шароити таҳаввулоти ахборӣ бо ҳаҷми кутоҳаш афзалиятнок низ мешуморанд.

 Жанри латифа чунон як хосияте дорад, ки ҳатто ба адабиёт пурра марбут донистани он ҳукми қотеъ нест. Зеро аксар латифаҳое, ки муаллифонашон адибони алоҳида мебошанд, дар эҷоди даҳанакии халқ низ дида мешаванд. Ба ибораи омиёнаи  дигар муаллифи латифа халқ аст. Танҳо аз ҳамин ҷиҳат – як андоза хосияти ҷамъиятӣ доштан ва ба воқеияте ишорат кардани он, метавон гуфт, ки дар латифа низ рукни иҷтимоӣ пойдор аст.

Дар асоси ин ҳама назарияҳо хулоса кардан мумкин аст, ки чун дар латифа душмани идеологӣ, воқеаи мушаххас ва унсурҳои иҷтимоии вуҷуддошта мавриди ҳаҷву ханда қарор дода мешаванд, пас он робита ба публитсистика дорад. Ҷиҳати дигари ба публитсистика қаробат доштани латифа он аст, ки масалан,   «фелетонннавис метавонад, бо мақсади образнокии матн аз жанрҳои хурди фолклор, махсусан, латифа, зарбулмасал истифода кунад» [7, с. 151].

 Аллакай чанд садсола аст, ки «матбуоти даврӣ майдони асосии публитсистика» [5, с. 131] ба шумор меравад ва дар ин миён матбуоти маҳаллӣ бо фарогирии латифаҳои гуногун истисно нест. Дар саҳифаҳои нашрияҳои маҳаллии замони шӯравӣ латифаҳо бештар дар саҳифаҳои фароғативу адабӣ истифода мегаштанд, ки баррасиву таҳқиқи баъзеи онҳо дар нашрияҳои “Меҳнати коммунистӣ” ва “Коммуна” дар робита ба андешаҳои боло мувофиқи мақсад мебошад.

Ин латифаҳо асосан дар охири ҳафта рӯзҳои шанбе дар саҳифаҳои “Занбўр”, “Саҳифаи назорати халқӣ”, “Сабоҳат” “Лирика”, “Аз эҷодиёти омўзгорон”,“Саҳифаи рўзи истироҳат”, “Саҳифаи рўзи шанбе”, “Гушаи назм” ва ғайра ба нашр расидаанд. Зери сарлавҳаи “Хушгўиҳои студентон” [Меҳнати коммунистӣ. – 1970. – 7 феврал] чор латифа нашр гардидааст, ки аз юмор ва сатираи хос иборат мебошанд. Дар яке аз латифаҳо аҳволи донишҷўи солҳои ҳафтодуми асри гузашта масхара карда мешавад, ки дар таҳсил фориғбол аст:

“Писар ба модар телефон кард.

  • Имтиҳонро супурда натавонистам, афтидам, падарамро тайёр кун.
  • Падарат алакай тайёр, худат эҳтиёт шав, худат эҳтиёт шав, – ҷавоб дод модар” [Меҳнати коммунистӣ. – 1970. – 7 феврал.]

Нисбат ба аҳволи довталабон ва шартҳои қабул ба макотиби олӣ низ хандаи заҳрдор карда мешавад. Маълум мешавад, ки монеасозиву воситабозиҳо дар қабули довталабон дарди дерина мебошад ва ҳанўз 50 сол муқаддам ба ин тамоюл хандида мешавад:

  • “Писари маро ба институт қабул накарданд. Бо Навоӣ шинос ҳастӣ, ё не, гуфта пурсидаанд.
  • Рост, ин вақтҳо бе шинос ба институт даромадан душвор аст, – ҳамдардӣ кард ҳамроҳаш” [Меҳнати коммунистӣ. – 1970. – 7 феврал. №11]

            Маҳорати эҷодӣ ва такомулу равнақи соҳа собит намудааст, ки «асари санъат бояд эҳсос дошта бошад» [1, с. 141] ва ба гумони инҷониб дар латифа ин хосият (омили ҳаҷв) равшантар аст. Латифаҳо ба хонанда дар бораи авзои сиёсӣ ва муҳиту фазои давру замони шӯравӣ хеле осон хулосаҳои гуногунро мебахшанд. Дар ин ҳолат сатираи пурқувват ба кор бурда мешавад ва хандаи заҳрдор авзои номутаносиберо нишон медиҳад.

Дар латифаи дигар ба ҳоли бунёдкорони коммунизм хандида мешавад ва бо ҳасрат аз гузаштаи қабл аз замони шӯравӣ ёд карда мешавад:

“Дар як корхона дарси сиёсӣ рафта истодааст. Лектор аз корманди куҳансолтарини корхона мепурсад:

  • Шумо чи хел тасаввур мекунед, Коммунизм чист?

– Оҳ Коммунизм! Коммунизм ин даврони аҷоибест. Дар он ҳама серу пур аст. Ҳама чиз арзон аст. Навбатҳо ба назар намерасанд. Ташвишҳо вуҷуд надоранд. Ба як ибора ҳама чун замони подшоҳӣ зиндагӣ менамоянд” [9].

Дар латифаи дигар ба ҳоли ду роҳбар, ё ду сиёсатмадор дар замони Ҷанги бузурги ватанӣ хандида мешавад. Дар ин ханда ва мазмун он маънӣ нуҳуфта аст, ки дар миёни Гитлеру Сталин дар як фоҷиаи бузурги башарӣ чандон фарқе дида намешавад:

Аз Черчил пурсиданд:

–  Сталин аз Гитлер бо чӣ фарқ дорад?

– Бо муйлаб [9].

Дар латифаи дигар хосияти андешапарварӣ зиёд аст ва мантиқе дар он вуҷуд дорад, ки чанд якбора чанд масъаларо матраҳ карда метавонад. Нахуст сиёсати даврони сталинӣ ва аз ҷониби дигар пургӯии масъулону ҳолати ногувори соҳаи кишоварзӣ дар замони шӯравӣ:

Комиссари халқии хоҷагии қишлоқи Украинаро ба ҷаласаи Бюрои сиёсӣ даъват менамоянд. Ӯ мепурсад:

– Ман чи хел маърӯза хонам, муфассал, ё кутоҳ?

             –  Чи хеле, ки мехоҳед, Метавонед, кутоҳ, метавонед, муфассал, лекин регламент се дақиқа аст [9].

Дар ҳақиқат доира ва ҷанбаи публитсистии латифаҳо гуногун аст ва ин ягона жанрест, ки ба тамоми мавзўъҳо дахл карда метавонад. Чунин хусусият ба он ваҷҳ аст, ки халқияти ин жанр баланд мебошад ва дар фаҳму дарки он чандон мушкилӣ вуҷуд надорад.

Ба ақидаи М.Муродов “тавлиди сухани кутоҳу пурмаънӣ ва латифу дилчасп ба дараҷаи эмотсионалии он вобаста аст” [4, с. 62-67]. Маълум аст, ки чунин эҳсос (эмотсия) бештар дар меҳвари ҳақиқати ҳаёт давр мезанад ва дар доираи маҳдудтар дар қолаби жанри латифа хеле хуб ифода ёфта метавонад.  Дар латифаи “Хабар надорам” [Зайниддинов В. Латифаҳо / Коммуна. – 1966. – 17 сентябр] ба ҳоли милитсионер хандида мешавад ва мантиқан юмор ва сатираро дар якҷоягӣ дар худ нигоҳ медорад:

“Шахсе ҳамёни худро гум кард ва ба милиотсионер муроҷиат кард.

Милиотсионер гуфт: мебахшед, ман нагирифтаам” [Зайниддинов В. Латифаҳо / Коммуна. – 1966. – 17 сентябр.]

Дар латифаи “Наход, ки нашиносам” як дараҷа аҳволи мухбирони ҷамоатии рўзномаи он солҳо нишон дода мешавад. Аз мазмуни он пай бурдан мумкин аст, ки манфиатҷўиҳо аз матолиби саҳифаҳои рўзномаи солҳои шастум як анъанаи маълум аст:  “Мухбиртароше бо мақолаҳои худ идораи газетаро охурча намуд. Рўзе ў бо муҳаррир вохўрда гуфт: чаро мақолаҳои маро чоп намекунед? Муҳаррир гуфт: шумо бо он шахсоне ки таъриф кардед, аз дур шиносед. Мухбир гуфт: тавба, наход бо хешу табори худ аз дур шинос бошам” [Зайниддинов В. Латифаҳо / Коммуна. – 1966. – 17 сентябр].

Латифа моли фолклор ва халқ номида мешавад ва шояд ба ҳамин ҷиҳат аст, ки аксари латифаҳо бидуни муаллифанд. Одатан дар ин гуна латифаҳо мантиқи баён амиқият пайдо мекунад. Чунон чӣ дар латифаи “Аспро надидааст” [Меҳнати сотсиалистӣ. – 1972. – 22 январ.] ба сатҳу сифати таълим хандида мешавад:

  • Муаллими мо ҳанўз аспро надида будааст,- гуфт писар ба падар.
  • Чаро ин хел мегўи?
  • Дирўз ба тахтаи синф расми аспро кашида, аз мо “ин расми чӣ” гуфта пурсид” [Меҳнати сотсиалистӣ. – 1972. – 22 январ.]

Дар баъзе ҳолатҳо латифаҳои имрӯзаро аз эпиграмма фарқ кунонидан душвор аст. Маълум аст, ки эпиграмма ҳаҷми васеъро чандон намеписандад ва маъмул аст, ки дар наср ду-се ҷумла ва дар назм 2-3 байтро ташкил медиҳад. Хандаи эпиграмма ҳамчун юмори сабук завқбахш аст ва монанди латифа хонандаро ба завқ оварда метавонад. Ҳамзамон эпиграммаҳои хуб чун латифа дар забони мардум ҷорӣ мешавад. Таҷрибаву андешаҳои гуногун нишон медиҳанд, ки зпиграмма на хандидан (сатира), балки хандониданро (юмор) бештар суроғ мекунад ва бо ҳамин роҳ иллати иҷтимоиро нишон медиҳад. Дар ҳамин сурат ҳаҷми кутоҳ ба мақсад созгортар буда, латифамонанд будани он диққати хонандаро бештар ҷалб карда метавонад.

Эпиграммаҳо метавонанд, ки дар қолаби латифаҳои кўтоҳ низ маънии махсусро ифода кунанд. Масалан дар ин эпиграмма дар баробари бесаводии хонандагон ба паҳлўи дигари масъалаи иҷтимоӣ ишора карда мешавад. Маълум мешавад, ки муаллиф чандон ҷонибдори номгузории мактабҳо нест: “Аз талабае пурсиданд, ки номи мактабатон чист? Номи мактабро ба ман касе нагуфтааст, ман ҳам номашро намедонам” [Латифаҳо / Коммуна. – 1960. – 23 январ.]

Латифа бо мазмуни худ камтар аз фелетону памфлет нест. Ҳарчанд дар он баъзан қаҳрамонон типпӣ кунонида шаванд ҳам, аммо “адресс”-и ҳатмии худро дорад. Як хосияти фелетону памфлет он аст, ки дар онҳо мазмуни афсона, ривоят, ё ягон латифаи ҳаҷви тунддошта мисол оварда шуда, ҳаёти қаҳрамон ба он монанд карда мешавад. Мушоҳидаву таҳқиқҳо нишон медиҳанд, ки агар дар гузашта мазмуни фелетону памфлетҳо дар асоси ривояту афсонаҳо шакл пайдо мекарда бошанд, пас имрӯз латифа ба мақоми аввалтар баромадааст. Зеро дар шароити имрӯзаи ниҳоят зиёд будани теъдоди васоити ахбор, ки хонанда баъзан роҳгум низ мезанад, матлаби ҳаҷман кутоҳ таваҷӯҳро бештар ҷалб менамояд. Дар памфлет тамасхур ва танқиди шадиди маҳвкунанда дар асоси мазмуни афсонаву латифаҳо навишта мешаванд, ки чунин хислат дар памфлетҳои устод Айнӣ дар замони ҶБВ равшан падидор аст.

Раванди бунёдкориҳову сохтмонҳо шебу фарози зиёд дошт ва бо пешниҳоди муколамаву саҳнаҳои рамзиву воқеӣ ва таҷаммўи симои  инсонҳои бунёдкор ин ҳолати инъикос дар мувофиқат ба оҳанги рўз ва талаботи идеологӣ баррасӣ мегардид. Навиштаи таҳиякардаи Х. Азимов бо номи “Як рўз кор мекунем, ду рўз кор мекунем…” [Меҳнати коммунистӣ. – 1973. – 22 декабр] аз лиҳози қолаб ва бандубасти баён ба памфлет монанд аст, ки амали фиребгаронаву меҳнатгурезонаи коргарони заводро маҳкум менамояд. Дар он дарду доғи рўз – фиребу найрангбозӣ ҳамчун муаммо ошкор карда мешавад. Ҳарчанд навишта адресси мушаххас надошта бошад ҳам, он ба ду самт майл пайдо менамояд. Нахуст нисбат ба аҳли бригадаи алоҳидаи завод ва сониян роҳбарияти он хандаи заҳрдор карда мешавад. Дар ин матлаб нисбат ба бюрократияи дар завод вуҷуддошта хандида мешавад, ки оқибати худситоии онҳо ба нестиву барҳам додани завод боис шудааст:

“- Бадии кор дар ҳамин, ки заводамонро барҳам медиҳанд.

  • Барои чӣ? – пурсидем аз ў.
  • Агар шумо бо як бригада ҳамаи планҳои заводро иҷро кунед, пас завод чӣ лозим? – гуфт собиқ сардори сех” [Азимов Х. / Меҳнати коммунистӣ. – 1973. – 22 декабр].

Масъалаи сохтмону бунёдкориҳоро танҳо дар домани жанрҳои алоҳида (очерк, лавҳа, эссе) дарёфтан андешаи саҳеҳ нест. Дар ин роҳ ба ҷуз аз жанрҳои хабарӣ жанрҳои фелетон, латифа, карикатура низ ба кор бурда мешаванд. Зеро маълум аст, ки дирўзу имрўз таркиби ҷамоаи меҳнатии ҳар як сохтмону иншооти бунёдшаванда мухолифону ҳатулкорону қаллобони худро дорад. Рўзномаи замони шуравӣ дар ин ҷода шаклу самти махсуси инъикоси масъаларо дошт ва ба муқобили вайронкорону муфтхўрон муборизаи қатъиро ба роҳ мегузошт.

Аз чанд андешаи боло чунин натиҷагирӣ кардан мумкин аст, ки латифа қолаби жанриест, ки тавассути он оҳанги иҷтимоӣ хеле таъсирбахш замзама мегардад. Бо фарогирии уфуқҳои гуногуни воқеият нуқсону камбудиҳои ҷомеаро нишон дода метавонад. Вобаста ба публитсистика робита доштани латифа ба чунин хулосаҳо расидан мумкин аст:

            – Латифа  жанри хосаи публитсистӣ набошад ҳам, дар қолаби ҳаҷв ба проблемаҳои иҷтимоиву сиёсӣ дахл намуда,  дар аксар ҳолатҳо бо моҳияти иҷтимоии худ дар саҳифаҳои ВАО оҳанги воқеии рўзро ифода карда тавонистааст;

– Ягона жанри публитсистӣ мебошад, ки баъзан чун шеъру таронаҳои дилчасп дар забони мардум ҷорӣ мешавад;

– Латифа ҳаҷву тамасхури тунд дошта, мухотабро ба таври оҷил ба вокуниш водор менамояд;

 – Дар латифа қаҳрамононе бештар таваҷҷуҳро ҷалб менамояд, ки соҳибмақому масъул мебошанд;

– Латифа дар публитсистика  бештар сатираро пайгирӣ менамояд ва қаҳрамону мавзӯъ дар аксар ҳолат воқеӣ мешаванд;

– Мазмуни духураи латифа, ки дар адабиёт бештар маъмул аст, ба публитсистика низ хос буда, ба омилҳои сензор ва худсензор бештар рабт пайдо менамояд;

– Типпӣ гардонидани воқеа, ё қаҳрамон мувофиқи авзои рӯз сурат гирифта, баъд аз фосилаи муайяни вақт шакли худро дигар менамояд;

– Интернет ҳамчун воситаи иртиботӣ ва ҳам иттилотӣ дар нашри латифаҳо бештар мусоидат карда, дар замони имрӯза хонандаи ин жанрро бештар гардонидааст.

Ҳошимзода Бахтиёр Ҳошим

доктори илми филология, дотсент,

 декани факултаи журналистика.

НАҚШИ ҶАҲОНБИНӢ ВА ТАФАККУРИ ҶАВОНОНИ ЭҶОДКОР ДАР ФАЗОИ ИТТИЛООТӢ Имомзода М.С. Қутбиддинов А. Ҳ. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон

0

Фазои иттилоотӣ дар шароити кунунӣ як ҷузъи таҳрикбахши раванди ҷаҳонишавӣ ба шумор меравад. Фазои иттилоотӣ дар қиёс бо панҷоҳ сол қабл ҷомеаро бештар зери таъсир қарор ҳам додаву онро тобеъ ҳам сохтааст. Пештар низ тобеияти ҷомеа дар муносибат ба фазои иттилоотӣ вуҷуд дошт, ки аз тобеияти имрӯза ба куллӣ фарқ дорад. Тафсири саҳеҳи андешаи боло он аст, ки шакли тобеияти пешина иҷборӣ буд ва ҷомеаи собиқи шӯравӣ (сензураи ВАО) мисоли он аст. Бузургтарин силоҳи идеологӣ дар замони гузашта, матбуот ба шумор мерафт, ки фазои иттилоотиро зери назорат қарор ҳам медод. Аз ҷумла, матбуот василаи тавонои ташвиқию тарғибӣ буд, ки дар равани воқеоти сиёсии ҷомеа таъсири амиқ мегузошт. Як назари иҷмолӣ ба таърихи матбуоти кишвар нишон медиҳад, ки дар ҳар як давра ин шакли васоити ахбор чӣ вазифаҳоеро ба анҷом расонидааст. Ин тамоюл аз назари муҳаққиқон саҳеҳ аст, ки  «…агар матбуоти даврии солҳои 1991-1992 талошҳои дастрасӣ ба ҳокимият, бархўрди манфиатҳои шахсӣ ва маҳаллӣ афзалият дошт, дар матбуоти солҳои 1993-1997, бо таъсири муборизаҳои дохилӣ, нашрияҳо аз рўи ҳадаф ба ду тип ҷудо шуданд, ки яке абарои ваҳдатоварӣ талош мекарду дигаре барои ҷудоихоҳӣ кушиш менамуд»[6, с. 22]. Оғози асри нав васоити электронии ахборро дар сангарҳо фаъолтар гардонид, ки интернет дар саргаҳи он қарор дорад. Ҷаҳонишавии муосир қонунияту талаботи зиёдеро ба вуҷуд овард. Тобеъсозии имрӯза дар шакли сабқату рақобат сурат гирифта, бо сабаби интихоби васеъ аудитория ба он воситаи ахборе такя мекунад, ки агар таваҷҷуҳро бештар ҷалб карда тавонад. Феълан мафҳуми ҷаҳонишавӣ низ аз ҷониби муҳаққиқону коршиносон чандон ҳамаҷониба омӯхтаву таҳқиқ нагаштааст ва дар шинохти он теъдоди зиёди сиёсатшиносону фарҳангшиносон, файласуфону адибон, публитсистону коршиносон ва сиёсатмадорону ҷомеашиносон ҳар кадом аз зовияҳои гуногун сухан мегӯянд.

Дар шинохти зоҳирӣ ҷаҳонишавӣ ин раванди мураккабу босуръат буда, ҷараён ва низоми бузурги ягона ба ҳисоб меравад, ки ҷомеаҳои хурду бузургро зери як сақф нигоҳ доштан мехоҳад. Ҷаҳонишавиро бештар дар ду самти бузурги ба ҳам тавъам дидан мумкин аст, ки онро иқтисодиёту сиёсат ташкил медиҳанд. Хавфи ниҳоят шадиди ҷаҳонишавӣ он аст, ки ҷомеаҳо дар бархӯрдҳои пайваставу доимӣ қарор доранд. Дар робита ба ин профессори сиёсатшинос Г. Зокиров дар оғози солҳои 2000 чунин андешаро баён карда буд: “Таҷрибаи инкишофи олам нишон медиҳад, ки муқобили таълимот ва ғояҳои инкишоф монеаҳо ва зиддиятҳои мухталиф пайдо мешаванд. Дар муқобили ғояҳои глобалистӣ низ чунин ҳолатҳо рух додаанд” [2, с. 5-11]. Ин фарзия имрӯз бараъло мушоҳида мешавад ва ҳатто шиддати ошкор ёфтани бархӯрдҳо қатъи назар нестанд. Ин тасодумро ҷанг номидан душвор аст, аммо бадтар аз ҷангҳои воқеӣ буда, ҷомеаҳои бозмондаву ғофилро бехабар ба нестӣ мерасонад. Ҷаҳонишавӣ дар домани худ фарҳангу тамаддунҳоро хеле ноаёну осон нест мегардонад, ки он албатта боиси нобудиву фанои халқу миллатҳои зиёд мешавад.

Табиист, ки дар ин равандҳо журналистика ҳамчун соҳаи пештоз таъсири аввалияву бузург дорад. Кучактарин хабар аз як гӯшаи дури сайёра имрӯз ба он қодир аст, ки равандҳои иқтисодиву иҷтимоиро хеле оҷилӣ дигар намояд. Журналисти имрӯза барои дар баробари пешрафти замона қадам ниҳодан талош дорад, ки дар сабқати нашри ахбору матлабҳои гуногун ба таври худ пешсаф бошад. Дар мавриди як навъ ҳамқадам гардидани эҷодкорони замони муосир нуқтаи дигари муҳим он аст, ки бидуни маънавиёту маърифат наметавон дар пешрафти ҳаёти маънавӣ комёбу муваффақ гардид. Ҷои инкор нест, ки имрӯз дар шабакаҳои иҷтимоӣ ёвагӯиҳову андешаву афкори хиёбонӣ кам нест. Вобаста ба ин чанд даҳсола қабл нависандаву публитсисти шинохта Ф. Муҳаммадиев гӯё барои имрӯз андеша матраҳ намудааст: «…гапи одиёнаи умумиро бисёру беохир гуфтан мумкин аст. Мо бояд чизе бигўем, ки бар ҳадар наравад, фаромўш нашавад, тафаккур ё эҳсосоти хонандаро ақаллан аз ягон ҷиҳат таккон диҳад, ё бой кунад»[5, с. 307]. Имрӯз Аврупо дар пешорӯи буҳрони бузург қарор дорад ва мебинем, ки дар асоси бархӯрдҳои иттилоотӣ (таҳримҳо, таҳдидҳо, ҳушдорҳо ва ғ.) набзи иқтисодиву иҷтимоии ҷаҳон дигар гашта истодааст. Шакли пешниҳоди матолиб, таҳлилу ташхисҳо ва мавқеъҳои мухталифи журналистон набзи ҳаёти иҷтимоиро идора карда истодаанд. Дар ин самт ду нуқтаи муҳимро бояд ба инобат гирифт. Якум, интернет ҳамчун василаи иртиботӣ рисолати воқифсозии оҷилиро дар қиёс бо тамоми шаклҳои васоити ахбор бештар соҳиб гардид. Дуюм, олами афкору ҷаҳонбинӣ ва маҳорати шакли пешниҳоди матлаб то ҳадде дуюмдараҷа гардида, ҷойи онро бештар маҳорату ҳунари техникӣ гирифт. Ҳамин аст, ки насли калонсоли журналистони мо имрӯз дар муқоиса бо журналистони ҷавон ба маротиб аз нигоҳи ҷаҳонбиниву маънавиёт бартарӣ дошта бошанд ҳам, вале балад набудан ба корҳои техникӣ дар соҳаи ВАО онҳоро дар баъзе сабқатҳо заиф сохтааст. Онҳо нағз менависанд, андешаи созандаву хуб доранд, ҳунари адибиро соҳиб гардидаанд, аммо дар ҳамқадам гардидан ба таҳаввулоти техникӣ имконияти пурра надоранд.

Насли калонсоли эҷодкорро наметавон танҳо бо ин омил мазаммат кард, аммо нигаронкунанда он аст, ки насли имрӯзаи журналистони ҷавон дар оянда бо кадом доираи тафаккуру ҷаҳонбинӣ ба кадом нуқтаи камолот мерасанд. Хуб аст, ки ҷавони имрӯза дар кори журналистӣ қариб ҳама чизро бо худ дорад. Яъне, танҳо бо як телефони ҳамроҳи худ сабт менамояд, навор мебардорад, ҳуруфчинӣ (ба ҷойи блокноту қалами пешина) менамояд ва ҳамзамон дар вақти дилхоҳ онро аз ҷое ба ҷое интиқол медиҳад. Ҳатто имкон дорад, ки масъалаи нашри маводди худро низ (бештар ҳамчун блогер дар шабакахои иҷтимоӣ) оҷилан ҳал намояд. Дар гузашта ин ҷиҳат барои насли калонсоли журналистони имрӯза танҳо ҳавасу орзуи тасаввурнашаванда буд. Ба таври мисол дар солҳои ҳаштодум, ки он давраи шукуфоии журналистикаи тоҷик низ буд, вазифаи телефони ҳамроҳи имрӯзаро, ки дар як киса ҷойгир мешавад, ин дастгоҳу воситаҳо анҷом медоданд: камераи 8-12 киллограм вазндошта; диктофонҳои (репортёр) классикии бузургҳаҷм; фотоаппарати 1-1,5 килограмма; мошини чопии калонҳаҷм ва ба ҷойи почтаи электронии имрӯза ба воситаи лифофа назди почтаҳо рафтан.

Таҳаввулоти техникии босуръат маънии онро надорад, ки маънавиёту фарҳанги зиёиёну эҷодкорон дуюмдараҷа мебошад. Фарҳангу маънавиёт ҳамчун арзишҳои бузурги ҳаёти инсоният пойбарҷо мемонад. Ҷойи инкор нест, ки маънавиёту фарҳангу ҷаҳонбинии ҷавонони имрӯза дар қиёс бо даҳсолаҳо қабл заиф мебошад. Иллати асосӣ он аст, ки ҷаҳонбинии ҷавонони имрӯза бештар дар пояи донишҳову бардоштҳои интернетӣ ташаккул меёбад. Махсусан, онҳое, ки имрӯз дар курсии донишҷӯӣ ва омӯхтани касби журналистӣ машғул мебошанд, то андозае аз мутолиаи доимиву пайваста дур мондаанд. Мутолиа барои ҷавони эҷодкори тоҷик ногузир аст. Миллати тоҷик аз азал китобдору китобхон буд ва қадру ҷойгоҳи онро то имрӯз хуб медонад. Китоб барои аҳли башар дар давоми асрҳо мушовиру роҳнамои беминнату оромест, ки ҳеҷ гоҳ ҳарфу мавқеи худро дигар намесозад ва ин ҳақиқатро миллати соҳибтамаддуни мо бештар аз дигарон медонад. Мафкураи ҷавон (махсусан, ҷавоне, ки каму беш ҳунари навиштан дорад) ҳамеша олами осебпазир мебошад ва танҳо мутолиаи адабиёти гуногун сабаб мешавад, ки сангари устуворе дар муқобили ҷараёнҳои манфӣ ба вуҷуд ояд. Ҷавони эҷодкори тоҷик танҳо аз “Шоҳнома” қаҳрамониву ватандӯстиро меомӯзаду тарғибгари қаҳрамониҳо мешавад. Меҳнат, сабру таҳаммул ва обутоб ёфтанро аз мутолиаи “Дохунда”-ву “Одина” омӯхта метавонаду онро дар намунаи олӣ мавриди тарғибу ташвиқ қарор медиҳад. Google барои донистани таърихи мо чизе дода наметавонад, агар ҳар як ҷавони эҷодкори журналист “Тоҷикон”-и Б. Ғафуровро нахонда бошад. Ба умқи худшиносии миллӣ фурӯ рафтан танҳо ба воситаи мутолиаи ин асар имкон дорад ва бо ҳамон бардошт журналист метавонад, ки аз манфиатҳои миллӣ ҳимоят намояд. Журналисти ҷавони имрӯза таҳаммулгарову соҳибфаросат буда метавонад, агар аз ганҷинаҳои адабиёти классикиямон (Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ҳофиз, Саъдӣ, Хайём ва дигарон) бархӯрдор бошад ва танҳо бо ин васила дар роҳи тарбияи маънавии ҷомеа нақш мегузорад. Дар миёни худи қаламкашон ақидае ҳаст, ки агар ҳар эҷодкори соҳа ҳадди ақал сад китоби бадеиро мутолиа карда бошад, ифодаи нутқи шифоҳиву китобӣ барояш хеле осон аст. Аз ёд кардани шеъру абёти зиёд низ барои навқалам роҳҳои муфиди баёни андешаро муҳайё месозад. Ин ҳам маънии онро надорад, ки навқалам дар такя ба маънидуздӣ саҳифаҳоро пур созад. Ба ӯ танҳо донишу ҷаҳонбиниҳо ба таври номаълум дарҳои нав ба навро мекушоянд ва заминаву имконҳоро пеш меоранд.

Васоити иртиботии имрӯза ва хазинаҳои интернетӣ барои хонанда як бунбаст ба шумор меравад (табъу завқи коҳида) ва танҳо китоб аст, ки озодии комилро дар ботини хонандааш таъмин карда метавонад. Китоб ба даст гирифтани ҷавон маънои онро дорад, ки дур аз ҳамон завқи коҳида (тамошои филм ва “сайру гашт” дар интернет) барои худ роҳи орзуву умедро мекушояд. Зеро, ҳар як ҷумлаи китоб қатъият дошта, эътимоднокии маъноми онро рад кардан душвор аст. Танҳо дар ҳамин сурат журналист қобилияту ҳунари “…дидан, шунидан, дарк кардан ва то аудитория расонидани ҳодиса”[8, с. 9] -ро соҳиб гардида метавонад. Дуруст аст, ки ҷомеаи имрӯза дар алоқамандӣ ба заҳмати журналистон бинобар “ташнагии иттилоотӣ” пойбанди саволҳои “чӣ? кай? дар куҷо?” мебошад. Нуқтаи дигар бояд фаромӯш нагардад, ки “журналистикаи ахбор” ва “журналистикаи афкор” дар сабқату рақобати доимӣ қарор доранд ва ҳеҷ гоҳ яке ҷои дигарро ба пуррагӣ гирифта наметавонад. Дар журналистика жанрҳое ҳастанд, ки дар пояи фикри наву устувор ҷомеаро муътақид месозанд. Имрӯз ба истилоҳ “жанрҳои ҷанговар”-е ҳастанд, ки симои аслии ғосибону иғвоангезонро барои ҷомеа муаррифӣ менамоянд. Поя ва меҳвари устувори баъзе матолибро фикр ташкил медиҳад, ки неруи таҳрикдиҳандаи назаррас доранд. Факт муҳим бошад ҳам, муҳимтар аз он фикр мебошад, ки дар асоси он ташхиси амиқи муаммо ҳосил мешавад. Аз ин ҷиҳат журналисти соҳибфикр ҳамеша барои ҷомеа роҳнамо маҳсуб мегардад ва фикр барои ӯ силоҳи қатъист. Чунончи, «… дар памфлет мавқеи асосиро фикр ишғол мекунад ва факт ҳамчун масолеҳи пуркунандаи фикри иброзшуда истифода мешавад».

Олами интернетӣ маълумоти зиёдеро ҳам доро бошад, аммо аз ҷониби дигар паҳлуҳои манфии зиёдеро соҳиб аст. Интернет дунёест, ки нозир надорад ва ҷавонро ба ҳар гуна олами андешаҳо гирифтор месозад. Дар маҷмуъ, ин сабаб аст, ки ҷавон шабгард мешавад, ба муҳоҷират меравад, клубҳо меравад ва ё ба таҳсилу кори манфию мусбате машғул мешавад. Ҷавонро дар ин ҷодаҳо пурра муҷрим донистан аз рӯйи адолат ҳам намебошад. Зеро ӯро ҳамон неруи вуҷуд орому қарор намегузорад ва ҷурм танҳо он аст, ки агар ин неру дар роҳи манфӣ сарф гардаду ҷомеа нисбати он бетафовут бошад.

Дар ин ҳангом ӯ ба таълиму роҳнамоӣ ниёз дорад. Дар ҷавонӣ омӯзишу таълим ин идрок дар замони пирист, ки он манфиати танҳо он пир нест. Манзур он аст, ки ҷойи ҳамон насли калонсоли журналистони имрӯзаро дар оянда чӣ гуна соҳибқаламон соҳиб мешаванд. Нигаронкунанда он аст, ки оянда онҳо барои ҷавонон аз кадом минбар чӣ бояд гӯянду чӣ гуфта метавонанд.

Журналист қатъи назар аз фаъолият дар ҳамагуна расона шахсиятест, ки бояд барои ҷомеа сухани созанда гӯяд. Махсусан дар шароити имрӯзаи мураккаби ҷаҳонишавӣ, ки ҷомеа ба чунин сухан бештар ниёз дорад. Имрӯз каломи як нафар низ баъзан аҳаммият пайдо карда метавонад. Танҳо муҳим он аст, ки сухани ӯ аз кадом равзана бо кадом арзише ба омма ироа мегардад. Барои журналисти ҷавон низ зарур аст, ки роҳу усули мақбули сухан гуфтанро дарк намояд. Омода кардани як рӯзноманигори касбӣ гузашти солҳоро талаб менамояд. Дар факултаҳову шуъбаҳои журналистӣ қаламкаши ҷавон аввалин донишҳои назариявиро дар бораи касби худ ҳосил менамояд. Мутолиаву ҷустуҷӯҳо то майдони истеҳсолот рафтани ӯ аввалин ҷаҳонбиниҳои то андозае маҳдуду кучаки ӯ мебошанд. Манзур он аст, ки дар роҳи омода кардани як журналист ва ташаккули фикрии ӯ майдони амалия низ нақш дорад. Ҳеҷ гоҳ як журналисти ҷавон баробари як журналисту қаламкаши собиқадор сухан гуфта наметавонад. Дар аввалин солҳои фаъолият дар даргоҳи матбуоту телевизион журналисти ҷавон худро дар дунёи дигар мебинад. Мутобиқ мешавад ва мувофиқ ба нишондоди муассис фаъолияти худро ба роҳ мегузорад. Муҳаққиқон дар самти тақвияти ҷаҳонбиниву соҳибфикр гардидани журналистони ҷавон паҳлуи дигарро низ ногузир медонанд: “…дар баланд гаштани маҳорати адабии донишҷуёну журналистони ҷавон публитсистони варзида нақши бузург доранд. Онҳо замоне дониш ва мушоҳидаҳои худро дар таҷрибаҳои амалӣ барои донишҷӯён дареғ намедоштанд”. Пурра қаноатмандкунанда набошад ҳам, вале имрӯз дар омода кардани журналистон устодони ботаҷрибаву унвондор саҳм мегузоранд ва кӯшиш менамоянд, ки ҷавононро аз нақши сухани созандаи журналист дар раванди ҷаҳонишавӣ огоҳ намоянд. Таъбири «Хун хӯрдани фикр­ҳову ранг гирифтани сухан…» табиату заҳмати навиштану чи гуна аз минбаре калом гуфтанро бо мантиқу мазмуни уфуқдор хеле хуб ифода менамояд. Сухансозиву аз минбаре онро мақбул гуфта тавонистан низ ҳунар мебошад ва он роҳу василаи такмил ёфтани худро дорад: “Офариниши сухан бар чаҳор чиз устувор аст:

 – Ҳадаф.

– Маводди лозима (модда).

 – Тарҳ.

– Шахсияти созанда (муаллиф) [9, с. 45].

Тавре ки ишора гардид, қабатҳову ҷузъиёти аслии фазои иттилоотиро боз ҳам маънавиёту фарҳанг ташкил медиҳад. Минбаре, ки дар ин фазост қудрати тарбият намудани ҷомеаро соҳиб аст. Он нафаре, ки соҳиби ин минбар аст, гули худрӯ нест. Манзур он аст, ки на ҳар нафар ҳуқуқу ихтиёр ва имкони аз ин минбар сухан гуфтанро дорад ва лозиму ҳатмист, ки ӯ бояд дар корхонаи эҷодӣ меҳнату заҳмати пайваста дошта бошад: “Суханвар бояд маълумоти бисёре ҳосил кунад ва фаровон мутолиа намояд, табъи худро варзида ва пухта созад”[9, с. 46]. Аз рӯйи таълими бузургон дар бистсолагӣ дар инсон хоҳиш, дар сисолагӣ ақл ва дар чилсолагӣ фаросату ҳукм салтанат меронанд. Ин қонуният барои ҷавони эҷодкор махсус мебошад. Ва агар ин се овон босамар ва бомақсад аст, мутмаин бояд буд, ки пирии эҷодкории мо ба ҷавонӣ ҳасад нахоҳад бурд.

Имрӯз минбарҳо зиёд гардиданд ва ҳар нафари соҳибқалам аз ин минбарҳо (матбуот, радио, телевизион ва шабакаи иҷтимоӣ) ҳар лаҳза сухан гуфта метавонад. Дар номгӯи вазифаҳову уҳдадориҳои журналистӣ тарбия, ё ин, ки вазифаи маънавию ахлоқӣ муқаддам дониста мешавад. Ногузир аст, ки ҳар як муддаии касби журналистӣ қоидаҳо ва этикаи журналистиро сарфи назар насозад. Журналист қабл аз ҳама бояд аудиторияи худро эҳтиром намояд: “Сухангӯи бадтинат ва зиштгуфтор, ки каломаш зебо нест, дилҳоро меранҷонад, хотирҳоро мушавваш месозад ва агар ҳарфи ҳақ ҳам ба забон ронад, дархӯри ҷомеа нест” [9, с. 46].

Мункир наметавон гашт, ки дар баробари ахбори имрӯза маводди таҳлиливу бадеӣ дар тарбия ва равони аҳли ҷомеа нақши устувору бузург дорад. Бояд ба назар гирифт, ки аудитория танҳо ташнаи ахбор нест ва ҳатман ниёз ба матолибе дорад, ки дар он фикр ва андешаи солиму ҷолиб ғолиб аст. Ин ҷиҳат дар матбуоти идеологии замони шӯравӣ хеле равшан ба назар мерасид. Ҳаққоният, санад, фактология ва умуман, воқеияти фарогири матолиб ба сифати таҳқиқи сарчашмаи ҳақиқати замон пазируфта мешуд. Муҳаққиқ И.Усмонов нақши таъсир ба мафкура ва дар оянда ба моли таърих табдил ёфтнаи соҳаро чунин арзёбӣ кардааст :« «…ҳамон матлабе ба сифати публитсистика шинохта мешавад, ки таъсири амиқи иҷтимоӣ дорад… ва  агар публитисистика имрўз василаи таъсир ба иштирокчиёни воқеа бошад, фардо таърихи воқеа аст»[7, с. 4]. Махсусан публитсистикаи ин давр дар тафаккури ҷомеа муҳаббат, эътиқоду эътимод ва эҳсоси ватандӯстиро ба таври оҷилу комил ба миён оварда метавонист: «Вазифаи асосии публитсистикаи шўравӣ дар давраи пеш аз ҷанг дар инъикоси ҳаёти мардуми шўравӣ, бузургиву қаҳрамонии он, бедор кардани эҳсоси ватандўстӣ ва бовариву эътиқод ба ҳаёти беҳтар буд»[4, с. 35]. Чунин мазмуне аз андешаҳои боло ҳосил мешавад, ки публитсистикаву журналистикаи гузашта уфуқҳои назоратшаванда дошт. Бо назардошти паҳлуҳо бояд ба инобат гирифт, ки «аҳдофи умумии журналистика, публитсистика ва адабиёт, ки тарбияи инсон аст»[6, с. 11.

Тарбияи инсон дар фаҳмиши умумӣ дар навбати аввал дар руҳияи ватандӯстӣ тарбия намудани ҷомеа ба шумор меравад, ки боз ҳам дар робита ба фазои иттилоотӣ ҷанбаи амиқи идеологӣ дорад. Ба таври мисол дар даврони шӯравӣ сиёсати давру замон чунин равандро ба вуҷуд оварда буд. Матбуоти миллии мо дар оѓоз рисолати «… ба дасти хонанда додани чароѓе…»[10, с. 88] -ро дошт ва он низ бинобар сензураву маҳдудиятҳои маълуми баёни афкори озод «…ёфтани роҳи оянда ба воситаи ин чароѓ ба худи хонанда ҳавола карда мешуд»[10, с. 89]. Албатта, дар андешаҳои боло мавҷудияти сензураҳову маҳдудиятҳову фишорҳо ишора карда мешаванд, ки манзур маҳдуд кардани манфиатҳои миллист. Имрўз алакай дақиқ гардидааст, ки худшиносӣ ва ҳуввияти миллӣ дар солҳои сиюм дар шаклу қолаби фиребо вуҷуд дошт. Сиёсати империяи барқароршавандаи шўравӣ дар баробари паҳлуҳои мусбат аз ҷузъиёти манфӣ низ иборат буд. Дуруст аст, ки ба хати арабиасос на ҳама дастрасӣ доштанд, аммо тавассути ин хат фарҳанги ҳазорсолаи халқи тоҷик нигоҳ дошта мешуд. Мусбат ё манфӣ будани ин зуҳуротро баҳо додан мушкил аст, ки  «..соли 1933 истифодаи ҳуруфи арабӣ ба таври расмӣ қатъ гардид»[3, с. 14]. Тағйири алифбо мардумро аз гузаштаи фарҳангии худ дур кард. Дар аввал ҳуруфи лотинӣ ба роҳ андохта шуд ва ин раванд низ дер давом накард. Бояд ба таври оҷил барои татбиқи идеологияи ҳизбии Маскав алифбои содаву осон пайдо мегардид. Халқи тоҷик дар ин табадуллот натавонист, ки гузаштаи фарҳангии худро пойдор нигаҳ дорад.  «…дар охири солҳои сиюм тайёрии гузаштан ба алифбои крилиасос (русиасос) оѓоз гардид».[3, с. 14] Матбуоти идеологӣ дар ин табадуллотҳо ҳисса мегузошт ва «…дар солҳои сиюм ҳам китоб буду ҳам дафтар ва ҳам алифбои тоҷик»[1, с. 6], ки албатта ин хизмати матбуот инкор карда намешавад. Инқилоби фарҳангӣ шиор гардида буд ва он бояд ногузир ѓалаба менамуд. Адибони мо сарфи назар аз мавқеи иҷтимоиву сиёсии худ иштирокчиёни фаъоли инқилоби фарҳангиву маданӣ буданд: «Отряди адибони тоҷики насли комсомол ба монанди М.Турсунзода, М.Миршакар, С.Улуѓзода, Ҷ.Икромӣ, Р.Ҷалил, А.Деҳотӣ ва дигарон дар ѓалабаи инқилоби фарҳангӣ саҳм мегузоштанд»[4, с. 61].

Чанд андешаи боло марбут ба гузаштаи мост, ки доираву чаҳорчӯбаи матбуотро дарбар мегирад. Имрӯз бошад дар ихтиёри аудитория навъҳои зиёди васоити ахбори омма қарор дорад ва шабакаҳои иҷтимоӣ навъи аз ҳама беш густурдатари он ба шумор меравад. Чун аз муборизаву рисолати адибону маорифпарварони мо дар садсолаи гузашта таъкид гардид, чунин муборизаву рисолат барои имрӯз низ истисно нест. Аз ин ҷиҳат, агар имрӯз шабакаҳои иҷтимоӣ ба сифати ҷузъе аз фазои иттилоотӣ ба ҳисоб равад ҳам, бо назардошти қисме аз муштариёни завқманд наметавон онро бо ёвагӯиҳо пур сохт. Фазои хабарӣ ҳамеша дар пайи таҳаввул аст ва журналистони ҷавон то қадри имкон бояд бо касбияти баланд роҳ ба сӯйи оянда пеш гиранд. Бояд дар раванди омодашавии ҷавонони навқаламу навқадам дар овони омӯзиши касб чанд нуқтаро ба назар гирифт:

– тақвияти донишу ҷаҳонбиниҳо дар заминаи мутолиаи

адабиёти бадеии ватаниву хориҷӣ;

– омӯзиши қоидаҳои техникии дастгоҳҳои сабту навор ва пахшу интиқоли он;

– мутолиаи ҳатмии ҳамагуна воситаи ахбор ҳадди ақал дар

андозаи интихоб;

– ҳисси баланди ватандӯстиву худшиносии миллӣ доштан

дар омодасозии маводди таҳлилӣ;

– дар робитаи пайваста қарор доштан бо намояндагони

васоити ахбор ва ширкат дар суҳбату мулоқот бо

публитсистону адибони собиқадор;

– дар доираи фаросату қобилият дарк намудани хосият ва

талаботи фазои иттилоотӣ;

– иштироки пайваста дар маҳфилҳои ихтисосӣ ва инфиродии

устодони соҳа.

АДАБИЁТ:

  1. Азимов А. Матбуот ва маҳви бесаводӣ (1928-1940). – Душанбе, 2013. – 83 с.
  2. Зокиров Г. Назаре ба консепсияҳои низоми нави ҷаҳон // Журналистикаи тоҷик ва масъалаҳои низоми нави ҷаҳон. – Душанбе, 2004. – С.5-11.
  3. Из истории культурного строительство в Таджикистане (сборник документов и материалов). ­­­­– Душанбе: Ирфон, 1966. ­– 672 с.
  4. Муллоев, Ш. Жанрово–тематическое своеобразие таджикской публицистики времен Великой Отечественной Войны (1941–1945). – Душанбе, 2015. – 302 с.
  5. Муҳаммадиев, Ф. Асарҳои мунтахаб: Иборат аз 2 ҷилд./ Ф.  Муҳаммадиев. – Душанбе: Ирфон. Ҷ. 1. – Очеркҳо, ҳикояҳо, қиссаҳо. – 1978. – 555 с.
  6. Муродов, М. Истиқлолият ва рушди матбуоти даврӣ / М. Муродов. – Душанбе: Аржанг, 2017. – 320 с.
  7. Усмонова, Н. Андешаҳо перомуни баъзе масъалаҳои публитсистикаи имрўз – Душанбе, 2018. – 72 с.
  8. Фихтелиус Э. Даҳ қоидаи журналистика. -Душанбе, 2010. – 136 с.
  9. Хоҷаев Қ. Суханварӣ. – Душанбе, 2013. – 256 с.
  10. Шарифзода Қ. «Бухорои шариф»: назаре пас аз 100 сол. – Душанбе: Ирфон, 2012. – 100 с.

НАҚШИ ҶАҲОНБИНӢ ВА

ТАФАККУРИ ҶАВОНОНИ ЭҶОДКОР ДАР ФАЗОИ ИТТИЛООТӢ

Дар ин мақола вобаста ба он ки фазои иттилоотӣ дар шароити кунунӣ як ҷузъи таҳрикбахши раванди ҷаҳонишавӣ ба шумор меравад  дар бораи махсусиятҳои фазои иттилоотӣ, раванди ҷаҳонишавӣ, ҷаҳонбинии эҷодкори ҷавон ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ сухан меравад. Ҷаҳонишавии муосир барои  майдони муборизаҳо талаботҳои нав ба навро пеш гузошта, сабқату рақобатро барои таъсир ба олами мафкураи омма торафт шадидтар гардонидааст. Аз ҷониби муаллифон он нуқта бештар мавриди баррасӣ қарор гирифтааст, ки бо назардошти манфиатҳои миллӣ бояд тарбияи ҷавонони эҷодкор аз равзанаву пойдевори наву мутобиқ ба талаботи рӯз сурат гирад. Аз ҷумла, таъкид карда мешавад, ки журналист қатъи назар аз фаъолият дар ҳамагуна расона шахсиятест, ки бояд барои ҷомеа сухани созанда дошта бошад, ки дар шароити имрӯзаи мураккаби ҷаҳонишавӣ ҷомеа ба чунин сухан бештар ниёз дорад. Дар факултаҳову шуъбаҳои журналистӣ қаламкаши ҷавон аввалин донишҳои назариявиро дар бораи касби худ ҳосил намуда, дар роҳи омода кардани як журналист ва ташаккули фикрии ӯ майдони амалия низ нақш зиёдтар дорад. Таъкид карда мешавад, ки маънавиёту фарҳангу ҷаҳонбинии ҷавонони имрӯза дар қиёс бо даҳсолаҳо қабл заиф мебошад. Сабаб он аст, ки ҷаҳонбинии ҷавонони имрӯза бештар дар пояи донишҳову бардоштҳои интернетӣ ташаккул ёфта, ҷаҳонбиниву донишҳои васеъ базавӣ маҳдудтаранд. Оғози асри нав васоити электронии ахборро дар сангарҳо фаъолтар гардонид, ки интернет дар саргаҳи он қарор дорад.Ҷаҳонишавии муосир қонунияту талаботи зиёдеро ба вуҷуд овард. Тобеъсозии имрӯза дар шакли сабқату рақобат сурат гирифта, бо сабаби интихоби васеъ аудитория ба он воситаи ахборе такя мекунад, ки агар таваҷҷуҳро бештар ҷалб карда тавонад. Дар чунин вазъ журналистони оянда бояд пеш аз ҳама бояд аз гузаштаву асолати худ воқиф бошанд. Барои тақвияти ин андеша аз гузаштаҳои даврони шӯравӣ мисол оварда мешавад, ки дар роҳи инқилобҳои маданӣ насли адибони ҷавон қатъи назар аз маҳдудияту сензураҳо бо завқу рағбати зиёд талош мекарданд. Мақола чунин хулоса карда мешавад, ки тақвияту такомули донишу ҷаҳонбиниҳо дар заминаи мутолиаи адабиёти бадеии ватаниву хориҷӣ, омӯзиши қоидаҳои техникии дастгоҳҳои сабту навор, огаҳ будан аз мазмуну муҳтавои васоити ахбор, робитаи пайваста бо журналистони касбиву собиқадор ва иштироки пайваста дар маҳфилҳои ихтисосиву  инфиродии устодони соҳа ногузир мебошад.

Калидвожаҳо: Фазои иттилоотӣ, ҷаҳонишавӣ, шабакаи иҷтимоӣ, мафкура, аудитория, публитсистика, китоб, матбуот, адиб, такомул, таҷриба, касбият, рақобат, муҳтаво, васоити ахбори омма.

МИРОВАЯ РОЛЬ И МЫШЛЕНИЕ МОЛОДЫХ ТВОРЧЕСТВ В ИНФОРМАЦИОННОМ ПРОСТРАНСТВЕ

В данной статье рассматривается об особенностях информационного пространства, процессе глобализации, мировоззрении молодого творца, защите национальных интересов, в связи с тем, что информационное пространство в современных условиях как стимулирующая часть процес глобализации. Современная глобализация выдвинула новые требования на поле борьбы и обострила конкуренцию за влияние на мировое общественное мнение. Авторы обсудили положение о том, что с учетом национальных интересов воспитание творческой молодежи должно осуществляться с новой точки зрения и в соответствии с потребностями дня. В частности, подчеркивается, что журналист, вне зависимости от его деятельности в любых средствах массовой информации, является человеком, который должен иметь конструктивную речь для общества, которое в современных сложных условиях глобализации общество в большей степени нуждается в такой речи. На факультетах и ​​отделениях журналистики молодой писатель получает первые теоретические знания о своей профессии, и большую роль в подготовке журналиста и формировании его мысли играет сфера практики. Подчеркивается, что духовность, культура и мировоззрение современной молодежи слабы по сравнению с тем, что было десятилетия назад. Причина в том, что мировоззрение современной молодежи в большей степени формируется на основе интернет-знаний и представлений, а мировоззрение и широкомасштабные знания более ограничены. Начало нового века сделало электронные СМИ более активными в окопах, с Интернетом в авангарде. Современная глобализация создала множество законностей и требований. Сегодняшняя субординация происходит в форме конкуренции, и из-за большого выбора аудитория делает ставку на то средство массовой информации, которое может привлечь наибольшее внимание. В такой ситуации будущие журналисты должны прежде всего знать о своем прошлом и происхождении. В утверждение этой мысли приводится пример из прошлого советской эпохи, когда поколение молодых писателей, невзирая на ограничения и цензуру, с большим энтузиазмом шло по пути культурных революций. В статье делается вывод о том, что укрепление и совершенствование знаний и кругозора на основе чтения отечественной и зарубежной литературы, изучения технических правил записывающих устройств, знакомства с содержанием средств массовой информации, неизбежно постоянного общения с профессиональными и опытными журналистами, постоянного участие в профильных и индивидуальных занятиях мастеров своего дела.

THE ROLE OF WORLDVIEW AND THINKING OF CREATIVE YOUTH IN THE INFORMATION SPACE

In this article, due to the fact that the information space in the current conditions is a provocative component of the globalization process, it is said about the features of the information space, the globalization process, the worldview of the young creator and the protection of national interests. Modern globalization has put forward new demands for the field of struggle and has intensified the competition to influence the world of public opinion. The authors have discussed the point that, considering the national interests, the education of creative youth should be carried out from a new perspective and in accordance with the needs of the day. In the faculties and departments of journalism, a young writer acquires the first theoretical knowledge about his profession, and the field of practice plays a greater role in the preparation of a journalist and the formation of his thoughts. It is emphasized that the spirituality, culture, and outlook of modern youth is weak compared to decades ago. The reason is that the worldview of today’s youth is mostly formed based on Internet knowledge and concepts, and the worldview and broad-based knowledge are more limited. The beginning of the new century has made the electronic news media more active in the trenches, with the Internet at the forefront. Modern globalization has created many legalities and requirements. Today’s subordination takes place in the form of competition, and due to the wide choice, the audience relies on the news medium that can attract the most attention. In such a situation, journalists should first be aware of their past and origins. To strengthen this idea, an example is given from the past of the Soviet era, when a generation of young writers, regardless of restrictions and censors, worked with great enthusiasm on the path of cultural revolutions. The article concludes that the strengthening and improvement of knowledge and outlook on the basis of reading domestic and foreign literature, studying the technical rules of recording devices, being aware of the content of the mass media, constant communication with professional and veteran journalists, and constant participation in specialized and individual classes of specialists(teachers) of the field are inevitable.

Keywords: Information space, globalization, social network, ideology, audience, journalism, book, press, literature, development, experience, professionalism, competition, content, mass media.

Ключевые слова: Информационное пространство, глобализация, социальная сеть, идеология, аудитория, журналистика, книга, пресса, литература, развитие, опыт, профессионализм, конкуренция, контент, СМИ.

Маълумот дар бораи муаллиф: Қутбиддинов Абдулмумин Ҳошимович – Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, доктори илми филология, дотсент, декани факултаи журналистика. Суроѓа: 734025, Ҷумҳурии Тоҷикистон, ш. Душанбе, х. Рўдакӣ, 17. E-mail: adab-75@mail.ru. Тамос: +992 935326022.

Сведения об авторе: Кутбиддинов Абдулмумин Хошимович– Таджикский национальный университет, доктор филологических наук, доцент, декан факультета журналистики. Адрес: 734025, Республика Таджикистан, г. Душанбе, пр. Рудаки, 17. E-mail: adab-75@mail.ru. Тел.: +992 935326022.

Information about the author: Qutbiddinov Abdulmumin Hoshimovich – Tajik national University, Doctor of Philology, Associate Professor, Dean of the Faculty of Journalism. Address: 734025, Republic of Tajikistan, Dushanbe, Rudaki Ave 17. E-mail: adab-75@mail.ru. Phone: +992 935326022.

ТДУ: 07(575.3) ОМИЛҲОИ МУОСИРИ ОМЎЗИШИ ТАҲАВВУЛОТИ ФАЗОИ ИТТИЛООТИИ ТОҶИКИСТОН Қутбиддинов А. Ҳ. Донишгоҳи миллии Тоҷикистон

0

Интернет – журналистика дар кишвари мо дар доираву сатҳи муайян дар пайи рушду таҳаввул қарор гирифта, ҳамзамон ба таҳқиқу пажўҳиши хос ниёз дорад. Маҳз таҳқиқу пажўҳишҳои васеъ як омили дар оянда рушду тавсиа ёфтани чунин соҳаи ба истилоҳ ҷавон низ ба шумор меравад. Дар ин маврид ба нашр расидани монографияи илмии номзадҳои илми филология Илҳомҷон Ҳамидиён ва Фирдавси Низом бо номи “Журналистикаи интернетӣ дар Тоҷикистон: ташаккул, мушкилот ва дурнамо (Душанбе, 2022. – 268 с.)” яке аз аввалин қадамҳо дар шинохти чунин навъи журналистика дар кишвари мо ба шумор меравад. Ҳарчанд дар бораи интернетжурналистика баҳсҳои зиёд вуҷуд дошта бошад ҳам, аммо ногузир аст, ки бояд ба минбари омма табдил ёфтани интернетро эътироф намоем. Интернет тавонист дар марҳилаи нави таҳаввулоти ҳаёти иҷтимоӣ таҷзияи соҳаҳои гумманитариро (олами афкор) ба миён орад ва онро ба андешаи муҳаққиқи рус И. Зубков аз ҷараёноти бузурги фарҳангиву маънавӣ дур донистан чандон саҳеҳ нест. Махсусан робитаи амиқи он бо ҳамагуна шаклҳои васоити ахбори оммавӣ дар алоқамандӣ ба рушду инкишофи раванди ҷаҳонишавӣ амри маъмулӣ низ ба шумор рафта метавонад: “Интернет дар якҷоягӣ бо ВАО ҳамчун ядро пешрафти тамаддунро нишон дода, ба сифати феномени фарҳанг баромад мекунад. Фарҳанги интернетӣ (Интернет-культура) замоне пайдо шуд, ки дар шабака шаклҳои нави фарҳанг ва таҳвили онҳо ба ҳаёти мо арзи ҳастӣ намуд”. [2, с. 39] Албатта, андешаи боло дар он сурат қатъӣ буда метавонад, ки агар дар атрофи он асосҳои амиқи илмӣ вуҷуд дошта бошад. Дар ҳолате ки ҳанўз дар Тоҷикистон таълифоту таҳқиқоти комиле дар ин самт анҷом наёфтааст, пажўҳиши мазкур заминаву пойдевори аслие ба шумор меравад, ки дар асоси он даҳҳо шохаҳои омўзиши масъала мушаххас гардида метавонад. Ин андешаро монографияи анҷомёфта бо фарогирии чор боб ва бист фасл ба вуҷуд оварда метавонад, ки ҳар кадом бахши муҳимеро дар таркиби худ нигоҳ доштаанд.

Вобаста ба ҳадафу мароми пешгузошта муаллифон дар муқаддима аз “ҷараёнҳои навпайдои муносибатҳои иттилоотӣ” [10, с.7] ишора кардаанд, ки манзур ҳамон интернет мебошад. Аз он шубҳа карда мешавад, ки дар атрофи “расонаҳои онлайнӣ ва муҳтавои онҳо ҳамчун асари журналистӣ” ҳанўз хулосаи амиқи илмӣ ҳосил нашудааст. Гуфта мешавад, ки технологияҳои замонавӣ ба принсипҳои журналистика тағйирот ворид намуда, бо табиати дигар мувофиқ гардидаанд. Дар боби аввал, ки “Заминаҳои пайдоиш ва ташаккули журналистикаи интернетӣ дар Тоҷикистон” унвонгузорӣ гардидааст, масъалаҳои журналистикаи интернетӣ ҳамчун падидаи нав, фаъол гаштани хадамоти интернетиву зуҳури журналистикаи онлайнӣ дар муҳити иттилоотӣ ва интернет ҳамчун манбаи нави итилооту иртибот дар майдони рақобатҳо баррасӣ гардидаанд. Аз мазмуни ин боб бармеояд, ки муаллифон ҳанўз нақши коммуникативии журнализми интернетиро ҳамчун анъанаи қадимии журналистикаи классикӣ мункир нестанд. Яъне зоҳир тағйир пазируфта бошад ҳам, вазифаи асл (коммуникативият) пойбарҷост ва ҳамин ҷиҳат аст, ки то ҳанўз дар бораи журналистикаи интернетӣ ҳукми қотеъи илмӣ шакл нагирифтааст. Дар ин боб дар бораи “ҷомеаи иттилоотӣ” баҳс оростан саҳеҳ аст ва аз соли 1960 таъкид гардидани пойдевори он (назарияи Ю.Хайяши аз донишгоҳи технологии Токио) фарзияҳои илмииро асоснок гардонида метавонад. Бо заминаҳои таърихӣ таъкид намудани масъала бозгўи он аст, ки ҳамоҳангии иртиботӣ дар шароити имрўза афзалияти аслӣ дар таъминоти техникиву молиявӣ шинохта мешавад.

Дар ин маврид андешаҳои муҳаққиқ Т. Тараканова низ асоснок буда метавонад: “Унсури муҳимми ҷараёнҳои иттилоотӣ-мухобиротӣ дар замони муосир ва дар фазои сиёсӣ ба қисми техникӣ вобаста гардидааст. Ин ҷараёнҳо ба сифати муносибатҳои ғайриодии иттилоотӣ ва ташкилӣ миёни одамон баромад мекунанд, ки самаранокии он ба суръати интиқоли маълумот, доираи муштариён, шиддатнокии ҷараёни иттилоотӣ ва омилҳои дигари пайдоиши василаҳои иртиботӣ алоқаманданд” [8]

Дар ҳақиқат мафҳуми асри иттилоотӣ, ки дар раванди ҷаҳонишавӣ бархурдҳои азимро ба вуҷуд овардааст, ҳеҷ гоҳ берун аз шохаҳои журналистикаи махсуси иттилоотӣ намебошад. Ин фарзияро чанд даҳсола боз мафҳуми “тори анкабут” (паутина) дар таркиби худ хуб нигоҳ доштааст ва дуруст аст, ки соҳибияти бештар ба он як андоза ба раванди “ҳар ки соҳибиттилоот аст, соҳиби ҳокимият аст” бештар мусоидат менамояд. Интернет воситаи бузурги иртиботӣ аст, ки қатъи назар аз матолиби боэътимоду беэътимод тавонист, ки дар якборагӣ садо, симо, матн, тасвирҳо, ҷадвалҳо (инфогарфикаҳо), слайдшоуҳо ва амсоли инро дар доираи худ (платформа) фаро гирад, ки ин ҷиҳат афзалияти комили он дар ҳама рақобатҳо гардид. Зуҳури хадамоти интернетӣ агар дар Русия ба соли 1994 марбут дониста шавад, пас дар Тоҷикистон оғози ин раванд, ба соли 2000 хос дониста мешавад. Тоҷикистон дар ин раванд дар иртибот бо дигар кишварҳое чун Хитой, Қирғизистон ва ҳатто Афғонистон муваффақ дониста мешавад. Дар мавриди фаъолияти сомонаҳои расонаҳо ва умуман фаъолияти мултимедиявӣ дар кишвари мо муаллифон ба он назаранд, ки ҳанўз бисёр тасмимҳо дар остонаи инкишоф қарор доранд ва аз ҷумла фаъолияти блогерӣ дар кишвар баҳои мусбат намегирад. Андешаи ҷонноки муаллифони рисола он аст, ки дар интренет “дастрасӣ ба иттилоот хислати умумӣ дорад” [10, с. 60] ва танҳо коркарду ҷобаҷогузории он ба профессионализми журналистӣ рабт дорад.

Боби дуюм, ки “Вижагиҳои журналистикаи интернетӣ ва ҷойгоҳи дар низоми ВЭА” ном дорад, робитаи журналистикаи тоҷик бо интернет, радиову телевизион дар қолаби онлайнӣ ва хусусиятҳои нашри матолиби чандрасонаиро мавриди баррасӣ қарор додааст. Муаллифон ба он асос, ки ҷараёни интернетӣ ҳеҷ як расонаро бидуни таъсир қарор намедиҳад, таъкид аз он менамоянд, ки бояд расонаҳои мо ба ҳамагуна рақобат омодаву устувор бошанд. Дар ин ҷода оҷилият, сареҳият, воқеият ва дигар аҷзои созанда омилҳое дониста мешаванд, ки дар ин рақобат ҳар як расонаро нерў бахшида метавонанд. Табиист, ки Интернет дар ин самт нерўи бузурги ахборотдиҳиро соҳиб мебошад ва ин андешаро раванди иттилоотии ҷаҳонишавӣ низ собит намудааст. Ба гумони инҷониб ҷараёни хеле босуръат инкишофёбандаи технологияи замонавӣ дар ин самт омили таҳрикбахшандаву асоснокгардида низ ба шумор рафта метавонад. Вобаста ба ин дар китоби “Интернет-журналистика”, бо таърифи зайл вомехўрем: «Ҷамъияти ахборотӣ, ин нақшаи эҳтимолии иқтисодӣ-сиёсӣ (антропосотсиалӣ) ва техникию идоракунӣ буда, гузариш ба сохтори ҷамъиятии нави ҷаҳонӣ мебошад, ки дар он вазифаи асосиро дар ҳама қисматҳои ҳаёт СМК – сохти робитаи умумӣ, ташкил медиҳад, ки бо ёрии компютер ва технологияи робитавӣ, дар асл бо технологияи интернет муҷаҳҳаз шудааст» [4, с. 13]. Чунин нуқтаҳоро ба инобат гирифта, шиква ва як навъ интиқод дар бобати ин масъала он аст, ки технологияҳои ахборӣ журналистони мо, ё ин ки “расонаҳоро дар ду сангар қарор додаанд” [10, с. 82] ва ин иллат ба ҷиҳатҳои синну солӣ рабт дода мешавад. Дар асоси мисолҳои возеҳ таҳлили сарироҳӣ намудани баъзе аз сегментҳо масъалаи пешгузоштаро то ҳадде равшан низ гардонидааст. Дар мавриди фаъолияти радиову телевизионҳои кишвар дар ҳамбастагӣ ба пахши онлайнӣ низ назари андаке интиқодӣ зуҳур менамояд, ки ҳанўз “ба ормонҳои асри илму техника посухгў нест”. [10, с. 98] Маҳсулоти аудиовизуалӣ дар кишвари мо дар ин самт бо он ҷиҳат натиҷаовар нест, ки ин аз як ҷониб ба фарҳанги нисбатан заъфдоштаи аудитория вобаста аст. Ин ҷиҳат дуруст дарк карда мешавад ва аз паҳлўи дигар ҳавасманд набудани масъулон низ таъкид карда мешавад. Ҳаҷми умумии эфири пахши барномаҳои телевизионӣ дар соли 2014 ҳамагӣ 239 соатро ташкил медиҳад, [10, с. 100] ки ин имкон медиҳад, ки маҳсулоти онлайнии ғание рўи кор ояд. Таҳқиқ бо нишондоди ҷадвалҳо [10, с. 100-101] бозгўи он аст, ки муаллифон маводи сомонаҳоро хуб таҳқиқ намудаанд ва ба он фикр низ ҳастанд, ки потенсиали эҷодӣ барои фароҳам омадани матолиб кифояткунанда мебошанд. Бо назари қиёсӣ андешаҳои муаллифон суръат пайдо менамоянд ва қатъи назар аз форматҳои мавҷуда ба он хулоса мерасанд, ки ин раванди таҷзияёбӣ ҳанўз комилу қаноатбахш нестанд. Мафҳуми чанрасонаӣ низ дар шакли маълум ба таври нисбатан назариявӣ шарҳ ёфта, ин истилоҳи тоҷикӣ аз мафҳумҳои “конвергентсия” ва “мултимедиа” шалгирифта дониста мешавад. Дар ин самт ба баъзе қолабҳои маълум ва ҳам шаклнагирифтаи жанрии мултимедия низ ишора карда мешавад.

Дар боби сеюм таҳти унвони “Раванди ташаккули қолабҳои муосири интернет – журналистика дар Тоҷикистон” дар се фасл масъалаҳои интернет – нашрияҳо, интернетжурналистика дар музофот ва таҳсилоту касбият дар риштаи интернет-журналистика пайгирӣ карда мешавад. Дар такя ба забони илмии шаклгиранда дар самти интернет-журналистика ва ҳам забони гуфтугўӣ истилоҳҳое чун “Интернет ТВ”, “Интернет-радио”, “Интернет-газета”, “Онлайн-газета”, “Онлайн-радио” ва амсоли он ҳамчун истилоҳоти шартӣ зикр гардида, торафт оммавият пайдо кардани интернет омили ба вуҷуд омадани боз чунин мафҳумҳо дониста мешаванд. Андешаи муаллифон ба он асоснок мебошад, ки дар ҳақиқат дар шароити феълӣ нақши аслиро масъалаҳои молиявӣ ва дигар ҷузъиёти ба он алоқаманд иҷро карда метавонанд. Дар робита ба ин муҳаққиқи рус С. Машковпурра ва ё қисман бознашр шудани пайвандҳои интернетиро дар дигар пойгоҳҳои интернетӣ ва шабакаҳои иҷтимоӣ, муайян кардани доира ва шумораи боздидкунандагон аз ҷониби гардонандагони расонаҳои онлайнӣ, “…нисбатан арзон будани интернет дар муқоиса бо дигар расонаҳо, тиражи муайян надоштани сомонаҳои хабарӣ, захира шудан дар як марказ, дастрасии озод ба архиви ВЕБ-расонаҳо ва аз як марказ идора нашудани интернетро дар қатори вижагиҳои интернет-журналистика медонад [5, с. 11-12].

Доир ба масъалаи мазкур наметавон гуфт, ки дар ҷумҳурии мо ин раванд ба тундӣ пеш меравад. Тоҷикистон ҳамчун ҷузъе аз ҷомеаи ҷаҳонӣ дар ин раванд торафт фаъол мегардад ва то расидан ба натоиҷи ниҳоӣ шояд тай кардани баъзе марҳилаҳо лозим бошанд. Дар ҳошияи ин андеша ақидаи коршиноси ТИК Асомиддин Атоев низ мувофиқ аст: “Тоҷикистони соҳибистиқлол, аз оғози ворид шудан ба фазои рақамӣ, новобаста аз мушкилиҳои ҷуғрофии худ, инро яке аз ҳадафҳои стратегии рушд интихоб кард. Имконият ин паҳлуи ҳар як мушкилот аст. Тоҷикистони аз нигоҳи ҷуғрофӣ дар бунбаст, дар чунин мушкилии табиӣ имконияти воқеӣ барои бунёди инфрасохтори роҳҳои коммуникатсионии фаромиллиро дарёфт мекунад” [1, с.144-156].

Масъалаҳои буҳронии мавҷуда ва дар пешистода барои шаклҳои гуногуни васоити ахбор (махсусан рўзномаҳо) муассисону журналистонро водор месозанд, ки тарҳи амиқи онлайниро барои расонаи худ фикр кунанд. Бо ҳамин гуна тавзеҳ аз он ишора карда мешавад, ки бо чунин сурати аҳвол муассисон барои аз байн нарафтани расонаи худ ногузир аз пайи “сарпарастони пасипардагӣ” мешаванд. Ин масъала дар музофот низ таъкид карда мешавад, ки дар сурати иқдоми қаноатбахш (рушди ТИК) дар оянда метавон дар ин муҳиту фазо журналистикаи пурборро интизор гашт. Дар самти таҳсилоти касбӣ ба сифати дастуру пешниҳод фикрҳои мухталиф баён гардидаанд, ки навоқиси техникиву норасоии баъзе ҷузъиётро дарбар мегиранд. Тадриси дарсҳои ихтисосӣ, ки орзўи чандинсолаи амалинашванда мебошанд, такроран зикр ёфтаанд.

Боби чоруми асар “Андар шинохти паблик рилейшн (PR)” унвон гирифта, аз ҳафт фасл таркиб ёфтааст. Дар ин боб масъалаҳои ташакули робита бо ҷомеа, таърихи пайдоиш, назария ва амалияи PR, махсусиятҳои касбии пиарменҳо ва нишонаҳои он, хадамотҳои матбуотӣ дар ҷаҳон, ҷараёни инкишофи паблик рилейшнз, ташаккули паблисити ва намудҳои он, таъйинот ва вазифаи хадамоти матбуотӣ баррасӣ гардида, шинохти умумии паблик рилейшнро ба вуҷуд овардаанд. Муаллифон дар тафсили ин мавзўъ бо назардошти системанокии фикр зина ба зина масъаларо шарҳ дода, “Public Relations” (паблик рилейшн)-ро “вазифаҳои идоракунанда” [10, с. 184] номидаанд. Ҳарчанд мавқеи фардии муаллифон дар тавзеҳи пиар маҳдуд бошад ҳам, аммо омўзиши масъала нишон медиҳад, ки муҳаққиқон назарияҳои гуногуни илмиро (Т.Ҷеферсон, С.Блек, М.Бочарев, М.Шишкина, Л.Лонги, В.Ҳазелтон ва дигарон) дар шакли қиёсӣ хуб дида баромадаанд. Агар андешаи Т.Ҷеферсонро қатъи назар намоем, пас маълум мешавад, ки заминаи таърихии нисбатан мушаххастари паблик рилейшн ба солҳои 1902 ва 1903 (Дж. Рокфеллер ва Айви Ли) рост меояд. Махсусияти касбии пиарменҳо дар самти тиҷорат возеҳу кутоҳ шарҳ ёфта, фаъолияти онҳо ба манфиати ҷомеа низ истисно дониста намешавад. Таркиб ва таъйиноти хадамотҳои матбуотӣ низ хуб шарҳ ёфта, самтҳои ташкили кор бо ВАО, рекламасозӣ, имиҷсозӣ ва таҳияи матнҳо аз муҳимтарин самтҳои хадамоти матбуотӣ гуфта мешаванд. Ба истилоҳи “паблисити” назари муосир сурат гирифта,  гуфта мешавад, тафовут дар он дида мешавад, ки паблисити танҳо дар лаҳзаҳои зарурии ҷалби диққат ҷалб мегардад. Аз нигоҳи муаллифони рисола ҳайати кормандони хадамоти матбуотӣ аз як нафар оғоз шуда, то бист нафар ва ҳатто бештар аз ин иборат мегарданд. Дақиқияти ахбор, сифати хуби хабар, оҷилияту сареият ва суфтагии забони он омили пешравии кор дар хадамоти матбуотӣ арзёбӣ мегардад.

Дар боби “Мухобироти сиёсӣ ва ВЭА дар Тоҷикистон” масъалаҳои амнияти иттилоотӣ, таблиғоту мухобироту реклама, баъзе уфуқҳо ва хосияти шабакаҳои иҷтимоӣ ва махсусиятҳои сомонаҳои расмӣ мавриди баррасӣ қарор дода шудаанд. Фарзияву андешаҳо дар фаслҳои ин боб қабл аз ҳама ҷузъиёти гуногуни мафҳуми “ҷомеаи иттилоотӣ”-ро фарогир гардидаанд. Қаробати амиқ ба масъала ва дарки асли меҳварии ин мафҳум барои пешрафти ҳаёти иҷтимоӣ дар чандин ҷабҳаҳо мусоидат намуда метавонад, ки шояд алҳол барои кишвари мо остонаи ҳадафҳои оянда ба шумор равад. Соли 1962 олими амрикоӣ Фритс Махлуп дар китоби арзишмандаш бо номи «The Production and Distribution of Knowledge in the United States» (“Маҳсулот ва инкишофи дониш дар ИМА”) ташаккули “ҷомеаи иттилоотӣ”-ро яке аз қаринаҳои пешрафти Амрико дар ояндаи начандон дур арзёбӣ мекунад. Ф.Махлуп “консепсияи рушд” -и [6, с. 462] онро низ пешниҳод кардааст.

Дар иртибот ба ин метавон дар бораи масоили печидаи амнияти иттилоотӣ ва дигар паҳлуҳои он ҳарф зад, ки ин масоил ба таври маҷмўӣ яке аз самтҳои қавии раванди ҷаҳонишавиро дарбар мегирад.

Масъалаи амнияти иттилоотӣ дар шароити “ҷанги иттилоотӣ” ва “муборизаҳои иттилоотӣ” аз дидгоҳи ҳуқуқӣ ва доираи қонунҳои матраҳ ба таври маҷмўӣ баррасӣ гардида, маъракаҳои огоҳонаву муғризона дар шабакаҳои иҷтимоӣ равандҳои хавфнок гуфта мешаванд, ки баъзан аз ҷониби “қаламкашони ватанӣ” [00, с. 208] низ сурат мегирад. Дар ин маврид бояд ба назар гирифт, ки масъалаи “ҷанги иттилоотӣ” домани маҳдуд надошта, оғозу сарчашмаи он ба оғози “ҷанги сард” аз солҳои 1947 сурат мегирад. Ҳамин нуқта мавриди таъкиди махсус мебошад, ки Интернет бо имконоти худ ба он суръат бахшидааст. Дар раванди ҷангҳои иттилоотӣ тамоми тасмиму чораҳо аз ҷониби кишварҳои фаъол (абарқудрат) дар доираи нақшаву лоиҳаҳо хеле дурбинона тарҳрезӣ ҳам мешаванд. Дар ин маврид муҳаққиқи журналистикаи тоҷик М. Муқимов хеле равшан андешаронӣ намудааст: “…ИМА аз ҷумлаи кишварҳоест, ки тавассути дастгоҳҳои тарғиботиаш ба мисли телевизион ва радиои «Садои Америка», Телевизиони «Ал-Ҳурра», Радиои «Сава» (барои кишварҳои Шарқи Наздик ва Африкаи Шимолӣ), Радио ва телевизиони “Мартӣ” (барои Куба), Радиои «Аврупои озод»/«Озодӣ», Радиои «Осиёи озод» ба 61 забони миллӣ ва ба 125 кишвари дунё ҷанги иттилоотии густурда мебарад. Ба ин мақсад масалан, соли 2014 аз буҷа 733 миллион доллар ва соли 2015 беш аз 750 миллион доллар ҷудо шуда буд. Аудиторияи расонаҳои мазкур ҳафтае ҳудуди 210 миллион нафарро ташкил медиҳанд. Ба ғайри ин Worldnet – шабакаи телевизионии Оҷонсии иттилоотии ИМА низ дар пахши иттилоъ ба хориҷа саҳм дорад” [7, с. 271]. Таҷзияву коркарди ахбори имрўзаи фаровон тариқи шабакаҳои иҷтимоиву сомонаҳои интернетӣ инкор намегардад ва ҳатто ногузир низ ҳаст. Танҳо он нуқта бояд ба инобат гирифта шавад, ки матлаб дар пояи кадом руҳия таҳия гардидааст ва дар партави кадом манфиату ҳадаф шакл пайдо намудааст. Дар ин маврид муҳаққиони публитсистикаи тоҷик бо назардошти табиати фазои итттилоотӣ чунин нуқтаи назар доранд: “Ҳарчанд расонаҳои хориҷӣ бо рақобат ба пешрафти фаъолияти расонаҳои тоҷик саҳмгузор мебошанд, ба таври амалӣ аз дастовардҳои журналистика бохабар месозанд, шаклу воситаҳои нави пешниҳоди маводро нишон медиҳанд, барои матбуоти мустақил як воситаи асосии дарёфти иттилоъ ва сарчашмаи иттилоъ шудаанд, вале фаромўш набояд кард, ки хабарнигорони ин расонаҳо бо назардошти манфиатҳои кишвар ва муассисони худ хабару гузоришҳоро омодаву пахш мекунанд”. [3, с. 6] Масъалаи дар боло зикршуда уфуқҳои васеъро дарбар мегирад ва, аз ҷумла, рекламаву ва дигар омилҳои вобаста ба он раванди баъзе таҳаввулоти ояндаро то ҳадде равшан низ мегардонад. Дар масъалаи мухобирот ва рекламаи сиёсӣ он андеша бештар матраҳ мешавад, ки имрўз доираи шабакаҳои иҷтимоӣ ҳамарўза доираҳои худро васеъ мегардонанд ва дар ин раванд дар муқобили фейк (дуруғ) беҳтарин мубориза пешниҳоди саривақтии маълумоти саҳеҳ ба шумор меравад. Таблиғоти сиёсӣ ва рекламаи сиёсӣ дар ин самт махсусиятҳои зиёдро дарбар гирифта, фарҳанг ва маърифати аудитория аз омилҳои устувор дар роҳи муколамаҳои самарабахш баҳогузорӣ мегардад.

Андешаи саҳеҳи муаллифон он аст, ки дар ҳақиқат шабакаҳои иҷтимоӣ платформаи васеи таблиғ мебошанд, ки ба имконоти васеи онҳо (журналистикаи онлайнӣ) вобастагии амиқ дорад. Қиёсҳо тариқи инфографикаҳо ва ҷадвалҳо хеле нишонрасу возеҳ баён гардидаанд. Ба андешаи муҳаққиқон сомонаҳои расмӣ таъйионти комили иттилоърасонӣ надошта бошанд ҳам, аммо раванди инкишофи ТИК бозгўи он аст, ки хонандагон маълумоти ахбориро аз саҳифаҳои сомонаҳо ҷўё мешаванд. Ин андеша гувоҳи он аст, ки журналистикаи интернетӣ дар рақобатҳо устуворона ташаккул меёбад ва таҳаввулоти зиёд доираи дигар шаклҳои васоити ахборро маҳдуд менамоянд. Гуфтан мумкин аст, ки асари мазкур дар доираҳои таҳқиқӣ дар соҳаи журналистика дастурамал ва роҳнамои муфид ба шумор меравад. Дастуру тавсияҳо гувоҳи он аст, ки дар кишвари мо низ журналистикаи интернетӣ дар ҳоли рушду инкишоф қарор дорад. Имрўз интернет ва умуман шабакаҳои иҷтимоӣ то ҳадде ҷои васоити абори оммавиро танг низ гардонидаанд. Васоити ахбор як андоза дар интихоби роҳ метавонад, ки ба иштибоҳоте низ роҳ диҳад. Дар такя ба андешаҳои муҳаққиқ И. Ҳамидиён боз ҳам он нуқта мавриди такрору таъкид мебошад: “…давлат бояд ба ВАО-и дохилӣ тавре муносибат кунад, ки онҳо дастнигари бегонаҳо нашаванд” [9, с. 247].

Ногузир аст, ки имрўз ҷомеаи мо ба ин масъала назар ва муносибати ҷиддӣ зоҳир намояд. Асари тозатаълифи И. Ҳамидиён ва Ф. Низом аксар масъалаҳоро дар ин самт равшанӣ андохтааст ва тавре дар боло таъкид гардид, барои чандин пажуҳишу таҳқиқҳо роҳҳоро кушода метавонад. Бояд боз ҳам он андешаро қабул дошт, ки журналистикаи интернетӣ таҳаввулоти фазои иттилоотӣ ҳаст ва дар оянда низ хоҳад буд.

АДАБИЁТ:

  1. ҷикистон ва ҷаҳони имрўз – № 2 (45) –Душанбе, 2015, С. 144- 156.
  2. Дис. канд. филол. наук: 10.01.10. / Зубков И. Г. – Москва, 2014 – С.39
  3. ҳои амнияти иттилоотӣ ва фазои иттилоотии Тоҷикистон. / М.Имомзода, С.Гулов. Дар моварои сухан (маҷмуаи мақолаҳои илмӣ).- Душанбе, 2018. –С. 6
  4. -журналистика / Калмыков А. А., Коханова Л. А. / – М., 2006. – С. 13.
  5. –Душанбе, 2006, С. 11- 12
  6. қимов М. А. Ҷанги иттилоотӣ ва таъмини амнияти фазои иттилоотӣ / М.А. Муқимов// Паёми Донишгоҳи миллии Тоҷикистон – Душанбе: Сино, 2017.- 4/2. — С. 266.-271
  7. Т. Политико-коммуникативные технологии в интернет-пространстве / Т С. Тараканова//28.11.2015. Режим доступа: https://studentlib.com/statya-164556-politiko_kommunikativnye_tehnologii_v_internet_prostranstve.html
  8. амидов И. Амнияти иттилоотии Тоҷикистон / Илҳомҷон Ҳамидов // Паёми Донишгоҳи миллии Тоҷикистон (маҷаллаи илмӣ). – 4/2 (109). – Душанбе: «Сино», 2013. – С. 247
  9. амидиён И, Низом. Ф. Журналистикаи интернетӣ дар Тоҷикистон: ташаккул, мушкилот ва дурнамо. – Душанбе, 2022. – 268 с.
  10. Содержательное и жанровое многообразие на таджикском телевидении/ И. И. Хамидиён, Б. А. Абдурахим. – Душанбе, 2019. – 248 с.
  11. Т. Журналистика высоких технология / Т.Г. Хасанова // Вестник Таджикского национального университета (научный журнал). – №4/4 (91). – Душанбе, 2012. – С. 277-279.
  12. Интернет – новое направление в журналистике или современное средство коммуникации / Ш.Ш. Хидоятова // Вестник Таджикского национального университета (научный журнал). – №4/1 (159). – Душанбе, 2015. – С. 277-280.
  13. қди Телевизиони Тоҷикистон дар сомонаҳои хабарӣ / З.А. Эшматов // Паёми Донишгоҳи миллии Тоҷикистон (маҷаллаи илмӣ). – №4/1 (133). – Душанбе, 2014. – С. 269-273.

ОМИЛҲОИ МУОСИРИ ОМЎЗИШИ

ТАҲАВВУЛОТИ ФАЗОИ ИТТИЛООТИИ ТОҶИКИСТОН

Дар ин мақола дар такя ба назарияҳои гуногуни илмӣ дар бораи махсусият, моҳият, таъйинот ва баъзе паҳлуҳои муҳими журналистикаи интернетӣ сухан меравад. Муаллиф бар он аст, ки интернет – журналистика дар ҷомеаи имрўзаи мо дар доираву сатҳи муайян дар пайи рушд қарор дошта, таҳқиқу пажўҳиши хоси ин масъала заминаи аслии рушду тавсиаи он низ ба шумор меравад. Он ақида зиёд матраҳ мешавад, ки журналистикаи интернетӣ таҳаввулоти фазои иттилоотӣ дар замони муосир мебошад. Меҳвари андешаҳои муаллифи мақоларо монографияи илмии номзадҳои илми филология Илҳомҷон Ҳамидиён ва Фирдавси Низом бо номи “Журналистикаи интернетӣ дар Тоҷикистон: ташаккул, мушкилот ва дурнамо” ташкил дода, дар баробари баҳогузориҳои мусбат дар доираи қиёс дар такя ба назарияи муҳаққиқони дохиливу хориҷӣ ҷузъиёти алоҳидаи фазои иттилоотӣ мавриди шарҳу таҳлил қарор гирифтаанд. Қатъи назар аз баҳсҳои зиёд муаллиф чунин меандешад, ки бояд ба минбари омма табдил ёфтани интернетро эътироф намоем. Зеро интернет тавонистааст дар марҳилаи нави таҳаввулоти ҳаёти иҷтимоӣ олами равонии одамонро дигар намояд ва бо ин ҷиҳат нақши таъсиргузори рўзмарраи он дар ҳаёти фарҳангиву маънавӣ ҷомеа истиснон нест. Дар ҳаёти сиёсии ҷомеа мавқеи фаррохтар доштани шабакаҳову сомонаҳои иҷтимоӣ ва робитаи амиқи онҳо ба доираи васеътари аудитория дар қиёс бо ҳамагуна шаклҳои васоити ахбори оммавӣ ба сифати як рукни ҷаҳонишавии феълӣ баҳогузорӣ мегардад. Муаллиф андешаҳояшро дар асоси асари тақризшаванда самт бахшида, масъалаҳои зиёди онро дар доираи кутоҳ тавзеҳ медиҳад ва ба он хулоса меояд, ки асари мазкур дар доираҳои таҳқиқӣ дар соҳаи журналистика дастурамал ва роҳнамои муфид барои таҳқиқҳои минбаъда ба шумор меравад.

Калидвожаҳо: минбари омма, таҳаввулот, интернет, ҷомеа, рақобат, таҳқиқ, сиёсат, матбуот, васоити ахбор, шабакаи иҷтимоӣ, сомона, хабар, маълумот, раванд, ҷаҳонишавӣ.

СОВРЕМЕННЫЕ ФАКТОРЫ ЭВОЛЮЦИОННОГО ИЗУЧЕНИЯ

ИНФОРМАЦИОННОГО ПРОСТРАНСТВА ТАДЖИКИСТАНА

На основе различных научных теорий в данной статье рассказывается о специальности, сущности, цели и некоторых важных аспектах интернет-журналистики. Автор придерживается мнения, что интернет-журналистика в нашем обществе сегодня находится в стремлении развития в определенном кругу и на определенном уровне, а конкретное исследование этого вопроса считается главной основой ее развития и расширения. Широко распространено мнение, что интернет-журналистика – это эволюция информационного пространства современности. Основа авторского мнения образуется на научной монография кандидатов филологических наук Илхомджона Хамидиёна и Фирдавси Низома «Интернет-журналистика в Таджикистане: становление, проблемы и перспективы». Несмотря на множество аргументов, автор считает, что мы должны признать тот факт, что Интернет стал площадкой для масс. Интернет сумел изменить ментальный мир людей на новом этапе эволюции общественной жизни, и в этом отношении его повседневная влиятельная роль в культурной и духовной жизни общества не является исключительной. В политической жизни общества более широкое положение социальных сетей и веб-сайтов и их глубокая связь с более широким кругом аудитории по сравнению со всеми формами СМИ оценивается как столп современной глобализации. Автор концентрирует свои мысли на основе рецензируемой работы, кратко разъясняет многие ее вопросы и приходит к выводу, что данная работа является ориентиром и полезным руководством для дальнейших исследований в исследовательских кругах в области журналистики.

Ключевые слова: общественная платформа, эволюция, интернет, общество, конкуренция, исследования, политика, пресса, СМИ, социальная сеть, веб-сайт, новости, информация, процесс, глобализация.

MODERN FACTORS OF EVOLUTIONARY

STUDY INFORMATION SPACE OF TAJIKISTAN

Based on various scientific theories, this article describes the specialty, essence, purpose and some important aspects of online journalism. The author is of the opinion that Internet journalism in our society today is striving for development in a certain circle and at a certain level, and a specific study of this issue is considered the main basis for its development and expansion. It is widely believed that Internet journalism is the evolution of the information space of our time. The basis of the author’s opinion is formed on the scientific monograph of Candidates of philological sciences Ilkhomjon Hamidien and Firdavsi Nizom “Internet journalism in Tajikistan: formation, problems and prospects”. Despite many arguments, the author believes that we must recognize the fact that the Internet has become a platform for the masses. The Internet has managed to change the mental world of people at a new stage in the evolution of social life, and in this respect its daily influential role in the cultural and spiritual life of society is not exceptional. In the political life of society, the broader position of social networks and websites and their deep connection with a wider audience compared to all forms of mass media is assessed as a pillar of modern globalization. The author concentrates his thoughts on the basis of the peer-reviewed work, briefly explains many of its issues and comes to the conclusion that this work is a guideline and a useful guide for further research in research circles in the field of journalism.

Keywords: public platform, evolution, Internet, society, competition, research, politics, press, mass media, social network, website, news, information, process, globalization.

Маълумот дар бораи муаллиф: Қутбиддинов Абдулмумин Ҳошимович – Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, доктори илми филология, дотсент, декани факултаи журналистика. Суроға: 734025, Ҷумҳурии Тоҷикистон, ш. Душанбе, х. Рўдакӣ, 17. E-mail: adab-75@mail.ru. Тамос: +992 935326022.

Сведения об авторе: Кутбиддинов Абдулмумин Хошимович– Таджикский национальный университет, доктор филологических наук, доцент, декан факультета журналистики. Адрес: 734025, Республика Таджикистан, г. Душанбе, пр. Рудаки, 17. E-mail: adab-75@mail.ru. Тел.: +992 935326022.

Information about the author: Qutbiddinov Abdulmumin Hoshimovich – Tajik national University, Doctor of Philology, Associate Professor, Dean of the Faculty of Journalism. Address: 734025, Republic of Tajikistan, Dushanbe, Rudaki Ave 17. E-mail: adab-75@mail.ru. Phone: +992 935326022.

ДМТ ВА ТАТБИҚИ СТРАТЕГИЯҲО (доираи татбиқи барномаҳо)

0

       Нимаи дуюми рӯзи 19.11.2025 тибқи нақша вохуриву сӯҳбатҳои ректори донишгоҳ, профессор Насриддинзода Эмомалӣ бо кулли устодону кормандони кафедраҳои умумидонишгоҳӣ ва садорати ҳама факултетҳои донишгоҳ баргузор гардид.

       Ректори донишгоҳ бори дигар ҳозиринро ба идҳои бузурги моҳи ноябр табрик гуфта, масъулиятшиносӣ ва садоқатмандии ҳар як фард ҷонибдорӣ аз сиёсати рӯз ва саҳмгузориву мусоидат дар самти пешрафту ташаккули ҷомеа арзёбӣ гардид.

       Масъалаи интизому донишомӯзии ҷавонон дар кафедраи ҳарбӣ ва дарсҳои варзиш дар муқаддимаи сӯҳбати ректор махсус таъкид гардид. Гуфта шуд, ки бояд дар ин масъала ҷиддияти хос зоҳир гардад ва дар ин самт робитаи чандҷониба низ нақш дорад. Чанд андешаи мухтасар:

НАСРИДДИНЗОДА ЭМОМАЛӢ:

Дар толор ҷамъ омадани устодони кафедраҳои умумидонишгоҳии фалсафа, педагогика, тарбияи ҷисмонӣ, назарияи иқтисодӣ, забонҳои хориҷӣ ва умуман, ҳамаи инҷо нишастаҳо давоми суҳбатҳои мову шумо бо ҳайати устодону кормандони донишгоҳ аст.     Ҳузури шумо ҳисси масъулият аст ва раёсати васеи имрӯза фарогири ду мавзуъ  мебошад: Татбиқи стратегиву барномаву нақшаҳои зиёди давлатӣ ва баъдан низоми илму таълиму тарбия.

Стратегияҳову барномаҳо ба ду ҷиҳат ба ҷомеаи меҳнатии мо ирсол гардидааст:

1. Аз рӯи он амал намудан;

2. Иҷрои он ва роҳандозӣ намудани ҳама барномаҳо, ки барои ин ҳар як корманди донишгоҳ масъул аст;

Андешаҳои мо дар ин толор дар бобати ин масъалаҳо борҳо зикр шгудаанд ва бояд донем, ки кирдори барои ҷомеа хавфнокро барҳам задан вазифаи аслии мову шумост.

 Дар мадди назар қарор бояд дод, ки таълифоти илмӣ надоштани магистрҳо ва докторантону унвонҷӯён мушкилу муаммои оянда мешавад.

Барои баланд гаштани ҷаҳонбиниву маърифати унвонҷӯён бояд барномаҳо амалӣ гарданд.

Этикаву эстетика, тозакориву ободониҳо аввалин баҳоест, ки дар зоҳир ҳар як бинанда медиҳад.

 Барои ҳамагон маълум аст, ки маҷмӯи консепсияҳо аз фаъолият дар самти  таълим гирифта шудааст. Ҳама камбудиҳо бо дастгириву ҳамкориҳо рафъ мегарданд. Мо минбаъд дар масъалаи баланд бардоштани маоши кормандон дар ҳама самтҳо аз рӯи натиҷаи кору доштани унвонҳои илмӣ аҳамият медиҳем.

 Яъне маоши онҳое минбаъд баланд бардошта мешаванд, ки унвони илмӣ доранд.

 Ҷамъиятикунонии варзиш саломатии ҷомеа мебошад. Бояд роҳнамоӣ дар самтҳо мушаххас бошанд.

  Бояд Рӯзи парчами давлатиро дар сатҳи баланд ҷашн гирифт ва дар ин маврид донишгоҳ дар доираи ду чорабинӣ нақши худро мегузорад. Парчами давлатӣ, ки дар Иҷлосияи шонздаҳуми Шурои олии Ҷумҳурии Тоҷикистон  пазироӣ шудааст, муқаддасоти бузург миллии мост.

   Дар идома мудири бахши ҳуқуқи донишгоҳ Бурҳоналӣ Шерзода доир ба масъалаҳои “Давлат ва ҳукумати ба ДМТ ҳамчун яке аз маркази бузурги илмиву  маърифатӣ менигарад…”, “ДМТ ҳамчун яке аз  иҷрочиёни фаъоли стратегияву барномаҳо…”, “Муқовимат бо коррупсия…”, “Тарғибу ташвиқи  ҳатмии масъалаи мубориза бо коррупсия…”,  “Корҳои фаҳмондадиҳӣ дар кафедраҳову факултетҳо…”,  “Оқибатҳои ҳуқуқӣ ва иҷтимоии амалҳои номатлуб…”, “Низоми ягонаи гардиши ҳуҷҷатҳои электронӣ…”, “Муроҷиатҳои шаҳрвандон…”, “Фаъолияти Донишкадаи такмили ихтисос…”, “Муқовимат бо ҷинояткорӣ…”, “Анҷом додани таҳқиқи илмӣ дар самтҳои афзалиятноки иҷтимоӣ…”, “Фаъолияти илмӣ дар самти магистратура…”, “Бозомӯзии кормандон ва такмили ихтисос…”, “Сифатнокии таълим дар дарсҳои такмили ихтисос…”, “Гузаронидани дарсҳои онлайн дар маркази такмили ихтисос…”, “Роҳандозии нақшаи мукаммали пардохти ғайринақдӣ дар донишгоҳ…” ва монанди ин фикру андешаҳоро баён намуд.

 Сардори раёсати таълими донишгоҳ Исмоил Шарифзода бошад, андешаҳояшро доир ба масъалаҳои “Пешгирии дарсшиканӣ ва баъдан баланд бардоштани сифати таълим…”, “Таҷдиди лексияҳо…”, “Ба назар гирифтани махсусиятҳои ихтисоси тадрисшаванда аз ҷониби кафедраҳои умумидонишгоҳӣ…”, “Сатҳу дараҷаи устодони унвондор дар  дар кафедраҳои умумидонишгоҳӣ…”, “Нашри мақолаҳо дар саҳифаҳои расонаҳо…”, “Дарсҳои кушод ва ба дарсҳои ҳамдигар даромадани устодон…”, “Баланд бардоштани савияи касбии устодони ҷавон…”, “Дарсшиканаву дарсивазнамоӣ…”, “Таъмини давомоти донишҷӯ аз ҷониби худи устоди дарсдиҳанда…”, “Ба дарси баъзе устодон вобаста будани иштироки донишҷӯ…”, “Механизми таъмини донишҷӯ дар машғулиятҳои варзишӣ…” ва монанди ин баррасӣ намуд.

ҲАМА УМР ЭЪТИРОФИ ХИЗМАТАШ МАРДОНА БОЯД КАРД…

0

Таҷлили Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нишонаи эҳтиром, қадрдонӣ ва арҷ гузоштан ба заҳмату талошҳои шабонарӯзии фарзонатарин фарзанди миллати тоҷик, сиёсатмадори эътирофшудаи сатҳи ҷаҳонӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад.

Дар ҷаҳон ҳар як қавму миллатро бо зуҳури шахсиятҳои таърихии он ва вобаста ба амалу рафтори он шахсиятҳо мешиносанду эътироф менамоянд. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун ҳомии сулҳу суботи сартосарии Тоҷикистон, пуштибони халқи азияткашидаи тоҷик ва дар баробари ин, ташаббускори бартарафсозии проблемаҳои глобалӣ, дар сатҳи байналмилалӣ ҷойгоҳи хосаро соҳиб ҳастанд. Имрӯз Тоҷикистон дар солҳои соҳибистиқлолӣ тадриҷан ба марҳилаи дурахшони рушду шукуфоӣ ворид гардидааст, ки инро халқи шарифи он низ эътироф доранд.

Вақте сафҳаҳои таърихро варақгардон мекунем, шоҳиди азобу машаққат ва бадбахтиҳои зиёди ин халқи азиз дар даврони ҷанги шаҳрвандӣ мегардем. Ин ҷангро ҷанги бародаркуш ва хонумонсӯз унвон медиҳанд. Аҳолии мамлакат ҳар яке ба гунае дар ғаму кулфат ва сахтию тангдастӣ, ҳатто гуруснагӣ гирифтор буд. Тоҷикистон дар он замон на захирае барои таъминоти мардум дошт ва на артишу дигар мақомоти қудратӣ, ки аз кишвар дар баробари таҳдиду хатарҳо муҳофизат намояд.

Дар чунин вазъияти ҳассос масъулияти бузурги идораи давлатро танҳо касе метавонад ба уҳда бигирад, ки эҳсоси ниҳоят баланди ватандӯстӣ, эҳтироми воло ба халқу миллат ва иродаи устувору хиради нотакрор дошта бошад. Ба бахти ин миллати тамаддунофар зимоми раҳбарии давлати тозаистиқлоли Тоҷикистон дар сессияи таърихии XVI Шурои Олӣ ба Пешвои муаззами миллат вогузор гардид. Оромиву осоиштагӣ, суботу амният ва сулҳу ваҳдати имрӯзаи Тоҷикистон самараи талошу хизматҳои пайваста ва натиҷаи меҳнати шабонарӯзии Пешвои миллат аст.

Дар он айёми қисматсоз ҳамчун офтоби субҳ,

Сухан аз сулҳу аз ваҳдат бигуфт Эмомалӣ Раҳмон.

Шиори “Бар Шумо ман сулҳ меорам” ливояш шуд,

Қавию устувор истод андар сангари паймон.

Воқеан, ҷумлаи “Ман ба Шумо сулҳ меорам” таърихӣ аст. Чунки дар он замон нахустин ва ягона нафаре, ки ин ҷумларо ба забон овард ва ба ин ваъда устувор монду онро амалӣ кард, Пешвои миллат буданд. Маҳз ба шарофати ҳамин шахсият имрӯз ваҳдату ягонагӣ дар кишвари мо ҳукмфармо аст.

Пешвои миллат тавонистанд, миллати ҷангзада ва кишвари ноободу валангори тоҷиконро ба яке аз гӯшаҳои амнтарин, зеботарин ва ободтарини олам табдил диҳанд. Тоҷикистон аз лиҳози амнияту бехатарӣ дар миқёси ҷаҳон мақоми намоёнро дорост.

Пешвои миллат тавонистанд, ба халқи азиятдидаву гурезаи тоҷик, ки дар замони ҷанг муҳоҷир шуда буданд, рӯҳия бахшида онҳоро ба зиндагӣ умедвор намоянду ба ватан баргардонанд. Аз ин таҷрибаи нек дар сатҳи байналмилалӣ хеле хуш истиқбол гардидааст ва камсобиқа мебошад.

Пешвои миллат тавонистанд, ки дар муддати хеле кӯтоҳ низому аркони давлатдории миллии тоҷиконро эҳё намоянд, аниқтараш бунёд созанд. Тоҷикистон имрӯз дорои Конститутсия, Муқаддасоти миллӣ, мақомоти салоҳиятдори вобаста ба ҳама соҳаҳои ҳаётан муҳими мамлакат, Артиши миллӣ ва дигар рукнҳои давлатдории миллӣ мебошад.

Пешвои миллат тавонистанд, кишварро аз бунбасти коммуникатсионӣ раҳоӣ бахшида, равобити ҳамаи манотиқи кишварро ба ҳам барқарор намоянд. Баромадан аз бунбасти коммуникатсионӣ яке аз ҳадафҳои стратегии Тоҷикистон мебошад ва амалӣ кунонидани он дар қатори се ҳадафи дигари стратегӣ заминаи мусоиди пешрафту тараққиётро фароҳам овардааст.

Бунёди неругоҳҳои барқии обӣ, аз ҷумла сохтмони иншооти азими аср –“Кохи нур” маҳз бо ибтикори ояндабинона ва дурандешонаи Эмомалӣ Раҳмон ба хотири таъмини истиқлолияти энергетикӣ ва рушди бонизоми мамлакат рӯи кор омадааст.

Осон набувад ба дай баҳор овардан,

Ё рушание бар шаби тор овардан.

Бояд, ки чу Пешво худодод шавӣ,

То битвонӣ бахту барор овардан.

Баргузории озмунҳои ҷумҳуриявии “Фурӯғи субҳи доноӣ…”, “Тоҷикистон–ватани азизи ман” ва “Илм–фурӯғи маърифат” аз ташаббусҳои беназире буданд, ки аҳолии кишвар, махсусан ҷавононро ба сӯйи китобхониву эҷодкорӣ ва ихтирооту навоварӣ раҳнамун сохтанд. Тақдими китобҳои “Тоҷикон”-у “Шоҳнома” бошад, ҳамчун тӯҳфаи Пешвои миллат дар баланд бардоштани ҳуввияти миллӣ, огаҳӣ ёфтани халқи тоҷик аз таърихи пурғановати хеш ва ба насли нав талқин намудани ватандӯстиву ватанпарастӣ ҳиссаи арзанда хоҳад дошт.

Ҳамаи корнамоиҳои Сарвари муҳтарами кишвар намунаи олии ибрат барои халқи иззатманди мамлакат аст. Хиради азалӣ, инсондӯстӣ, маорифпарварӣ, таваҷҷуҳи хоса зоҳир намудан ба қишрҳои осебпазир ва ятимону бепарасторон аз нишонаҳои инсонияти волои Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад, ки барало ба ҳамагон намудор аст.

Ҷашн гирифтани 16-уми ноябр ҳамчун Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон гувоҳи маҳбубияти беандозаи Пешвои тоҷикони ҷаҳон Эмомалӣ Раҳмон миёни ин халқу миллат ба ҳисоб меравад. Халқи шарифи Тоҷикистон бо шукргузорӣ аз фазои суботу оромии кишвар баҳри амалӣ сохтани ҳадафҳои созандаи раҳбари давлати худ камари ҳиммат бастаанд. Дар пеш Тоҷикистонро ҷашни бузурги умумимиллӣ – 35 солагии Истиқлоли давлатӣ интизор аст, ки бешак таҳти роҳбарии Сарвари давлат мо онро сарбаландонаву бо дастовардҳои назаррас таҷлил хоҳем намуд.

Масрур ФАЙЗИЕВ,донишҷӯйи факултети журналистикаи ДМТ

Хабарҳои пешниҳодшуда