Home Blog Page 5

ДАРСИ КУШОД.

0

ДАРСИ КУШОДИ ШАРИФЗОДА Қ. бахшида ба Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон

         Тибқи Нақшаи кафедраи матбуот, ба ифтихори Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, 04 ноябри соли 2025 дар Маҷлисгоҳи факултет Дарси кушоди муаллими калони Кафедраи матбуот Қироншоҳ Шарифзода дар мавзуи “Ташаккул ва такомули қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи ВАО” барои донишҷӯёни курси 3-юми факултети журналистика баргузор шуд.

Дарси кушод, ки 3 рӯз пештар аз баргузориаш барои аҳли факултет эълон шуда буд, соати 12.00, тибқи Ҷадвали дарсӣ оғоз гардида, соати 12.50. ба поён расид. Дар Дарси кушод дар баробари донишҷӯёни гуруҳҳои Журналистикаи умумӣ (21 нафар) ва Журналистикаи байналхалқӣ (16 нафар), инчунин декани факултет профессор Ҳошимзода Бахтиёр, муовини декан оид ба таълим Сангов Амирхӯҷа, мудири кафедраи матбуот дотсент Усмонова Наргис, дотсенти кафедраи телевизион ва радиошунавонӣ Ҳайдарӣ Саъдулло ширкат доштанд.

Муаллим Қироншоҳ Шарифзода баъди риояи талаботи қисмати ташкилии дарс, ба баёни мавзуъи дарс пардохта, аз таърихчаи таҳия ва қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистони соҳибистиқлол ёдовар шуд ва таъкид намуд, ки новобаста аз вазъи муташанниҷи сиёсиву иҷтимоии ҷумҳурӣ, идомаи бархӯрдҳои мусаллаҳонаи минтақаҳои мамлакат, ба роҳбарияти ҷумҳурӣ муяссар гардид, ки ба қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро тавассути раъйпурсии умумихалқӣ муясср гардад.

Аслан, тамоми меъёрҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои таъмини ҳуқуқу озодиҳои шахс, ки дар Моддаи 5-и Конститутсия баён ёфтааст: “Инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазиранд. Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро давлат эътироф, риоя ва ҳифз маенамояд”, равона гардидааст. Вале Моддаи 30-юми  Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон меъёрҳои озодии сухан, нашр ва истифодаи воситаҳои ахбори оммаро мушаххас намудааст:

“Ба ҳар кас озодии сухан, нашр, ҳуқуқи истифодаи воситаҳои ахбор кафолат дода мешавад.

Таблиғот ва ташвиқоте, ки бадбинӣ ва хусумати иҷтимоӣ, нажодӣ, миллӣ, динӣ ва забониро бармеангезанд, манъ аст.

Сензураи давлатӣ ва таъқиб барои танқид манъ аст.

Номгӯйи маълумотҳоеро, ки сирри давлатӣ доранд, қонун муайян мекунад”.

Бар асоси ин кафолатҳои конститутсионӣ, дар солҳои минбаъда як силсила қонунҳо ва санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ дар соҳаи иттилоот ва Воситаҳои ахбори омма қабул гардида, фаъолияти журналистон ва кормандони соҳаро ба танзим даровардаанд. Аз ҷумла, қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи матбуоти даврӣ ва дигар воситаҳои ахбори омма” (19 марти соли 2013),  “Дар бораи телевизион ва радиошунавонӣ” (14 ноябри соли 1998), “Дар бораи ҳуқуқҳои муаллиф ва ҳуқуқҳои вобаста ба он” (13 ноябри соли 1998), “Дар бораи иттилоот (10 майи соли 2002), “Дар бораи ҳуқуқи дастрасӣ ба иттилоот” (18 июни соли 2008), “Дар бораи сирри давлатӣ” (26 июли соли 2014), “Дар бораи фаъолияти ноширӣ ва полиграфӣ” (23 июли соли 2016) низоми қонунгузоии ҷумҳуриро пурра намуда, ба фаъолияти озоди иттилоотӣ ва ВАО мусоидат менамоянд.

Ҷолибияти Дарси кушоди муаллим Қироншоҳ Шарифзода боз дар он зоҳир мегардид, ки ӯ бо нақлу шарҳи мавзуъ маҳдуд намегардид, балки дар зимни тафсири муқаррароте аз қонун бо гузоштани суол ба аҳли синфхона ва суолу ҷавоби нуктаҳои муҳими қонуне, таваҷҷуҳи сомеонро бештар ҷалб менамуд.

КОНСТИТУТСИЯ – ПОЯИ УСТУВОРИ ИСТИҚЛОЛ

0

Конститутсияи кишвар барои бунёди давлатдории навини Тоҷикистон аҳаммияти таърихию ҳуқуқӣ ва сиёсӣ дорад ва он кишвари моро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократию ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон дошта, барои таҳкими рукнҳои давлатдорӣ, пойдории сулҳу ваҳдат, суботи сиёсӣ, амалишавии ҳадафҳои стратегии давлат, рушди низоми ҳуқуқии мамлакат, таҳкими муносибатҳои байналмилалӣ, ташаккули ҷомеаи шаҳрвандӣ, таъмини риояи ҳуқуқу озодиҳои инсону шаҳрванд ва муҳайё намудани фазои мусоид барои рушди озодонаи ҳар фард заминаи боэътимоди ҳуқуқиро ба вуҷуд овард.

Ҳамасола мардуми шарифи кишвар санаи 6 ноябрро ҳамчун рӯзи қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо шаҳомати хосса таҷлил менамоянд. Зеро Конститутсия бахтномаи миллат ва яке аз пояҳои мустаҳками Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон мебошад. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мояи ифтихор ва сарфарозӣ, ифодакунандаи манфиат ва ормону иродаи мардуми шарафманди тоҷик дар роҳи бунёди давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Муқаддимаи он масъулияти баланди халқи тоҷикро дар назди наслҳои гузашта, ҳозира ва оянда баҳри бундёди ҷомеаи адолатпарвар, эътирофи баробарҳуқуқӣ ва дӯстии тамоми халқияту миллатҳо ифода менамояд. Конститутсия ҳамчун Сарқонуни ҳар як давлат, санади муқаддас ва муҳимтарини сиёсиву ҳуқуқӣ ба шумор меравад. Он на танҳо пояи ҳуқуқии давлатдорӣ, балки рамзи Истиқлолият, ваҳдат ва озодии миллат мебошад. Барои миллати тоҷик, ки пас аз ҳазорсолаҳo нобарориҳои таърихӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ роҳи истиқлолиятро интихоб намуд, қабул гардидани Конститутсияи миллӣ қадами сарнавиштсоз буд.

Баъди пошхӯрии Иттиҳоди Шуравӣ, Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 Истиқлолияти давлатии худро эълон кард, аммо Истиқлолият танҳо бо сухан ба даст намеояд, он ниёз ба асоси ҳуқуқӣ ва сиёсӣ дорад, ки давлатро қонунӣ ва устувор гардонад. Ин асос ҳамон Конститутсия мебошад, ки меъмори асосии давлатдорӣ, ва кафили ҳуқуқу озодиҳои мардум аст. Бо ҳамин мақсад, пас аз давраи душвори ҷанги шаҳрвандӣ, дар зери роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, лоиҳаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия гардид. Моҳи ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ ин ҳуҷҷати тақдирсоз қабул шуд.

Конститутсия истиқлолияти давлатӣ ва соҳибихтиёрии Тоҷикистонро ба таври қонунӣ мустаҳкам намуд. Бо қабули он давлат дорои низоми мустақили ҳокимият гардид.

Конститутсия сохтори се ҳокимият, қонунгузор (Маҷлиси Олӣ), иҷрогар (Ҳукумат) ва судиро муайян карда, низоми идоракунии демократӣ ва масъулиятнокро таъмин менамояд.

Конститутсия кафили ягонагии ҳудудӣ ва ваҳдати миллӣ мебошад. Он манфиатҳои тамоми шаҳрвандонро дар зери як парчам муттаҳид месозад ва роҳи ҳамзистии осоиштаро нишон медиҳад.

Дар давоми беш аз се даҳсола Конститутсия дар баробари амалкард ин санади сарнавиштсоз ба Тоҷикистон имконият дод, ки давлатдории худро таҳким бахшад, ҷомеаи шаҳрвандиро рушд диҳад ва дар арсаи байналмилалӣ ҷойгоҳи арзанда пайдо намояд.

Конститутсияи Тоҷикистон на танҳо як ҳуҷҷати ҳуқуқӣ аст, балки санади фарҳангӣ ва миллиест, ки арзишҳои деринаи тоҷикон адолат, инсондӯстӣ ва сулҳпарвариро дар худ таҷассум медиҳад. Имрӯз, ҳифз ва арҷгузорӣ ба Конститутсия маънои эҳтиром ба Истиқлолият, Ваҳдат ва давлати миллӣ дорад.

Хулоса, Конститутсия сарчашмаи асосии устувории давлат ва рамзи Истиқлолият аст. Он роҳи равшани пешрафти ҷомеаро нишон дода, адолат, озодӣ ва баробариро таъмин мекунад. Ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон бояд ин санади муқаддасро донанд, эҳтиром кунанд ва риояи онро вазифаи шаҳрвандии худ донанд.

Самадзода Мавзуна Тағой, н.и.ф, дотсенти кафедраи журналистикаи байналхалқии факултети журналистикаи ДМТ

ТАҚВИЯТИ ҲАМКОРИҲО БАРОИ ТАРБИЯИ МАЪНАВИИ ҶОМЕА

0

Имрӯз (29.10.2025) дар доираи нақшаи чорабиниҳои Донишгоҳи миллии Тоҷикистон намояндаи Кумитаи дин, танзими анъана ва ҷашну маросими назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Хоҷамирзода Муслиҳиддин бо зумрае аз устодону донишҷӯёни факултетҳои Донишгоҳ вохӯрӣ намуд. Дар вохӯрӣ намояндагони Раёсати тарбияи Донишгоҳ, устодону донишҷӯёни факултетҳои филологияи тоҷик, филологияи рус, журналистика, забонҳои Осиё ва Аврупо ширкат варзиданд.

Мақсади асосии вохӯрӣ баррасии масъалаҳои марбут ба баланд бардоштани маърифати диниву миллӣ, таҳкими ҳувияти шаҳрвандӣ ва пешгирии падидаҳои номатлуб дар миёни ҷавонон буд.

Хоҷамирзода Муслиҳиддин зимни суханронӣ таъкид дошт, ки ҷавонон неруи асосии ҷомеа буда, саҳми онҳо дар таҳкими давлатдории миллӣ ва ҳифзи суботи ҷомеа муҳим аст. Вай инчунин оид ба сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти озодии виҷдон ва татбиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи танзими анъана ва ҷашну маросимҳо” маълумоти муфассал пешниҳод намуд.

Номбурда бо мисолҳои мушаххас аз фаъолияти Кумита зикр кард, ки мақсади давлат дар ин самт на маҳдудсозӣ, балки тартиб додани муносибатҳои иҷтимоиву фарҳангӣ ва пешгирии исрофкорӣ мебошад. Ӯ ҷавононро даъват намуд, ки бо истифода аз имкониятҳои таълим ва илм, зиндагии худро дар руҳияи ватандӯстӣ, хештаншиносӣ ва масъулиятшиносӣ бунёд кунанд.

Дар рафти вохӯрӣ намояндаи раёсати Донишгоҳ ва зумрае аз садорати факултетҳо суханронӣ намуда, андешаҳои хешро доир ба нақши дин дар ҷомеаи муосир, тарғиби арзишҳои миллӣ ва роҳҳои баланд бардоштани сатҳи маърифати диниву фарҳангӣ баён доштанд.

Дар анҷом, намояндаи раёсати тарбия барои ҳамкории самарабахш ва таваҷҷуҳи пайвастаи Кумита ба тарбияи маънавии ҷавонон изҳори миннатдорӣ намуда, умед кард, ки ин ҳамкориҳо дар оянда боз ҳам рушд хоҳанд кард.

НАҚШИ ПРОФЕССОР БАҲРИДДИН КАМОЛИДДИНОВ ДАР ТАҲҚИҚИ МАСЪАЛАҲОИ ФРАЗЕОЛОГИЯИ ТОҶИК

0

Профессор Баҳриддин Камолиддинов аз зумраи он муҳаққиқони сермаҳсуле мебошанд, ки дар ҳама қисматҳои илми забоншиносӣ нуқтаи назари пурарзиш баён намуда, дар рушди илми забоншиносии тоҷик, хусусан, услубшиносӣ, саҳми беназир гузоштаанд. Муҳаққиқ бештар ба масъалаи муродифоти воҳидҳои забон, ки домони имконоти фикрро густурда менамоянд, таваҷҷуҳ карда, дар як силсила мақолот ва осори илмии ба забони адабӣ ва забони ВАО бахшидаашон, онҳоро баррасӣ намудаанд. Хусусан, ҷанбаҳои мухталифи фразеологияи тоҷик (махсусан, фразеологияи осори бадеӣ), аз ҷумла меъёри истеъмоли воҳидҳои фразеологӣ, ғалатҳо дар истифодаи онҳо, нақши калимасозии фразеологизмҳо, имконоти услубии онҳо, ҳодисаи эҷоз дар воҳидҳои устувори забон ва амсоли ин дар осори илмии муҳаққиқ инъикос ёфтаанд.

Б. Камолиддинов ҳанӯз ҳангоми таҳқиқи забон ва услуби Ҳаким Карим дар қатори хусусиятҳои лексикиву грамматикии ҳикояҳои нависанда ба мавқеи воҳидҳои фразеологии онҳо таваҷҷуҳ намуда, мушоҳида кардаанд, ки ин ганҷинаи забони умумихалқӣ дар адабиёти бадеӣ ба ҷилва омада, бо ҷилоҳои хосаи маъноӣ паҳлуи моддиву маънавии ҳаёти инсонро хеле саҳеҳу муъҷаз инъикос мекунад. Ҳамчунин, интихоб ва истифодаи саҳеҳи онҳо равияи фардии нависандагонро ба вуҷуд меоварад. Забоншинос дар монографияи илмиашон – «Забон ва услуби Ҳаким Карим» (1967) ибораҳои фразеологиро вобаста ба хусусиятҳои характерноки онҳо дар осори адиби ҷавон баррасӣ менамоянд. Маълум мешавад, ки Ҳаким Карим ба ҷустуҷӯй ва гирд овардани ибораву ифодаҳои дилчаспи халқӣ миён баста, беҳтарини онҳоро ба забони асарҳои худ барои таъсирбахш баён кардани матлаб ворид кардааст. Аз таҳлилҳои муҳаққиқ бармеояд, ки нависанда воҳидҳои фразеологиро ба мақсади ҷозибанок тасвир намудани як лавҳаи рӯзгор, бой гардонидани сухани персонаж, барчаста ифода намудани хусусиятҳои миллӣ, муносибатҳои иҷтимоии одамон, тасвири портрети қаҳрамонҳо ба кор бурдааст. Б. Камолиддинов услуби фардии нависандаро дар истеъмоли воҳидҳои фразеологӣ муайян намуда, мавридҳои имконпазири корбасти ин воҳидҳои устувори забонро ба олимони ҷавон нишон додаанд.

Таҳқиқи масъалаҳои фразеологияи тоҷик дар асарҳои минбаъдаи профессор Б. Камолиддинов низ идома ёфтанд. Дар китоби «Услубшиносӣ» (1973) забоншинос мавридҳои дигари корбасти воҳидҳои фразеологиро аз нигоҳи услубӣ таҳқиқ менамоянд. Муродифшавии ибораи рехта бо ибораи озоди ҳамшаклаш, истифодаи ибораи рехта ва ибораи озод бо як ҷузъи муштарак (яроқ супоридан – ҷон супоридан), кор фармудани ду ибораи рехтаи як ҷузъашон муштарак (дил кандан – ҷон кандан), кушода додани маънои фразеологизм, ворид намудани калима ба таркиби воҳиди фразеологӣ, иваз кардани як ҷузъи ибораи рехта бо калимаи аз ҷиҳати маъно наздик, шарҳи онҳо бо мақсади муайян аз қабили мавридҳои корбасти воҳидҳои фразеологӣ мебошанд, ки муҳаққиқ мӯшикофона онҳоро ошкор намудаанд. Ҳамзамон таъкид мегардад, ки тағйир додану иваз кардани ҷузъҳои таркибии фразеологизмҳо ҳадду ҳудуди муайян доранд. «Аз тарафи дигар, дар шаклҳои гуногун кор фармудани ибораҳо на ба ҳама муяссар мегардад, зеро барои тағйир додани сохт ё таркиби ибораҳои фразеологӣ, пеш аз ҳама, боигарии забони тоҷикӣ, нозукиҳои маъноии калимаҳо ва мавриди кор фармудани онро донистан лозим аст» (38).

Дар «Ҳусни баён» (1989) муҳаққиқ дар бахши «Имконоти услубии воҳидҳои фразеологӣ ва ифодаҳои маҷозӣ» (90-105) тамоми зебоиву нафосат ва ҷаззобияти фразеологизмҳои забони тоҷикиро дар асари бадеӣ нишон дода, вазифаҳои асосии услубии онҳоро қайд менамоянд. Дар таълифоти забоншинос ду вазифаи услубии воҳидҳои фразеологӣ қайд мегардад: 1. Воҳидҳои фразеологӣ бо калимаю таркибҳо муродиф мешаванд (ҳадя – барги сабз); 2. Воҳидҳои фразеологӣ байни ҳамдигар муносибати ҳаммаъноӣ пайдо намуда, силсилаи муродифҳоро ташкил медиҳанд (тир аз камон ҷаст – мурғи матлаб аз дом раст). Азбаски воҳидҳои фразеологӣ ҳам сарвати забони умумихалқӣ ба ҳисоб меравад, он ба ҳама аъзоёни ҷамъият баробар хизмат мекунад. Бинобар ин дар байни мардум вариантҳои муфассал ва мухтасар пайдо менамояд. Ҳамчунин, воҳидҳои фразеологӣ дар услубҳои бадеию публисистӣ вазифаҳои дигари услубиро ҳам адо мекунанд, ки ин ҷанба ба мақсади нигоранда вобаста аст. Нависандагону шоирон ва журналистон барои дақиқ ифода кардани матлаби хеш таркиби луғавӣ ва сохтори грамматикии фразеологизмҳоро тағйир медиҳанд. Ин амал ҳамон вақт беосеб анҷом меёбад, ки, агар аҳли қалам захираи бойи луғавию фразеологӣ дошта бошанд ва тобишҳои нозуки маъноии калимаву таъбирҳоро хуб дарк намояд, зеро тағйири калимаҳои таркиби фразеологизмҳо на ҳамеша натиҷаи мусбат медиҳад ва боиси ғалатҳо дар кор фармудани онҳо ва гаронфаҳмӣ дар маънии онҳо мегардад.

Профессор Баҳриддин Камолиддинов на танҳо муҳаққиқи забони осори гузаштагон ва муосирон, балки яке аз таҳқиқгарони сермаҳсули забони ВАО низ мебошанд. Дар ду асари ба масъалаҳои мубрами забон ва услуби ВАО бахшидаи забоншинос – «Сухан аз баҳри дигарон гӯянд» (2001; 2015) ва «Меъёри забони адабӣ ва забони матбуот» (2003; 2015) масъалаҳои фразеологияи тоҷик, ки дар асарҳои қаблӣ инъикос гардиданд, давоми мантиқии худро ёфтанд.

«Сухан аз баҳри дигарон гӯянд» маҷмуаи нодирест, ки дар он паҳлуҳои гуногуни забони матбуоти даврии тоҷик баррасӣ гардидааст. Зикр кардан бамаврид аст, ки дар марҳилаи муосир барандаи асосии забони адабии муосири тоҷикӣ забони ВАО ба ҳисоб меравад ва тамоми тағйироте, ки дар ҷомеа ба вуҷуд меояд, дар он инъикос мегардад. Дар инъикоси тамоми ҳодисаву воқеаҳо журналистон аз воҳидҳои забон самаранок истифода мекунанд, аммо баъзан онҳоро насанҷида кор мефармоянд, ки дар натиҷа дар истеъмоли ин унсурҳо ғалатҳо роҳ меёбанд. Тарафи ногувори ин масъала он аст, ки як ғалати дар ВАО роҳёфта зуд характери оммавӣ пайдо мекунад ва реша медавонад. Дар ниҳояти кор ислоҳ кардани он мушкил ва баъзан номумкин мегардад. Маҳз ҳамин ҷиҳат профессор Б. Камолиддиновро ба ташвиш овард ва ҳамчун забоншиноси асил рисолати хешро дар он диданд, ки ин камбудиҳоро нишон диҳанд, нодурустии онҳоро бо далелҳои илмии раднопазир исбот намоянд ва роҳҳои пешгирии ин камбудиҳоро пешниҳод кунанд.

Дар қатори дигар воҳидҳои забон муҳаққиқ бо як нозукадоӣ доир ба истеъмоли ибораҳои рехта ва ғалатҳои он сухан меронанд. Ҳақ ба ҷониби муҳаққиқ аст, ки воҳидҳои фразеологӣ сохтори мураккаб доранд ва сарфи назар аз миқдори ҷузъҳои таркибӣ ба як маънои яклухт далолат мекунанд. Бинобар ин онҳоро ҳар гоҳе ки эҳтиёҷ афтад, беғалат кор фармудан имконнопазир мегардад. Ҳатто як ғалати ҷузъӣ низ боиси аз байн рафтани ибораҳои рехта ҳамчун воҳиди таркибии системаи забон мегардад. Ғалатҳои маъмуле, ки дар истифодаи воҳидҳои фразеологӣ мушоҳида мешавад, омехташавии ҷузъҳои ду ибораи рехта ва ҳосил шудани ибораи «гибрид» (контаминатсия), иваз гардидани яке аз   калимаҳои таркиби ибораи рехта бо вожаи дигар, афтидани яке аз ҷузъҳои ибора, бемавқеъ истифода шудани онҳо мебошад. Ҳамчунин, зери таъсири тарҷума низ як миқдор ибораҳои сунъӣ ба забони мо роҳ ёфтанд, ки боиси нигаронӣ аст. Сабаби ба миён омадани ин ҳолат таъҷилияти маводи ВАО ва савияи пасти забондонии баъзе аз рӯзноманигорон мебошад. Дар ҷараёни тарҷумаи матни асари бадеӣ ё публисистӣ бо усули таҳтуллафзӣ баргардонидани воҳидҳои фразеологӣ ҷоиз нест, зеро қисми зиёди онҳо ба маънои маҷозӣ далолат мекунанд ва калима ба калима баргардонидани онҳо натиҷаи дилхоҳ намедиҳад. Ҳақ ба ҷониби муҳаққиқ аст, ки, агар аҳли қалами мо захираи фразеологии забони худро хуб донанд, воҳиди фразеологии матни аслро бо масолеҳи тайёри забони модарии худ беосеб иваз кардан имконпазир аст, агар маънои он ба матн созгор ояд.

Дар асари дигари муҳаққиқ «Меъёри забони адабӣ ва забони матбуот» низ як бахш ба меъёри истеъмоли воҳидҳои фразеологӣ бахшида шудааст. Профессор Б. Камолиддинов панҷ мавриди риоя нагардидани меъёри корбурди фразеологизмҳоро дар забони ВАО, хоса матбуот, бо мисолҳо нишон дода, тарзи меъёрии истифодаи онҳоро дар такя ба сарчашмаҳои муътамад пешниҳод менамоянд. 

На танҳо дар асарҳо, балки дар як қатор мақолаҳои ҷудогона низ забоншинос ба паҳлуҳои мухталифи фразеология таваҷҷуҳ менамояд. Дар маҷмуаи «Сухандонон сухан санҷида гӯянд» (2005) силсилаи мақолаҳои муҳаққиқ – «Нозукадоии устод Айнӣ», «Маънои феъли «нигоҳ кардан» дар «Ёддоштҳо»-и С. Айнӣ», «Нуқсонҳо дар истеъмоли воҳидҳои фразеологӣ» ба табъ расиданд, ки ба мавриди истифодаи воҳидҳои фразеологӣ дар асарҳои С. Айнӣ ва баъзе нуқсони корбасти ибораҳои рехта бахшида шудаанд.

Дар мақолаи «Нозукадоии устод Айнӣ» масъалаи интихоб ва истифодаи воҳидҳои забон, махсусан калима ва ибораҳои рехта, аз ҷониби нависанда баррасӣ мегардад. Забоншинос дар асоси маводи бойи насри бадеии нависанда исбот менамоянд, ки, аз як тараф, силсилаи муродифоти луғавӣ бе муродифоти фразеологӣ нотамом мемонад. Аз тарафи дигар, имконияти як маъниро чанд тариқа баён намудан ва фикрро дақиқ ифода кардан ба вуҷуд меояд. Маҳз аз ҳамин гуна имконият гузаштагони мо ва дар пайравии эшон устоди каломи бадеъ – Айнии хушбаён истифода кардаанд. 

Дар мақолаи дигари муҳаққиқ «Маънои феъли «нигоҳ кардан» дар «Ёддоштҳо»-и С. Айнӣ» низ мавқеи воҳидҳои фразеологӣ дар мавриди образнок ифода намудани маъно, хусусан тарзи нигоҳ, мавриди баррасӣ қарор гирифтааст.

Масъалаи дигаре, ки профессор Б. Камолиддинов дар мақолаашон – «Як қонуни инкишофи забон ва забони матбуот» аввалин шуда ба он таваҷҷуҳ кардаанд, кӯтоҳбаёнӣ ё эҷоз – ҳамчун як омили инкишофи дохилии забон мебошад. Эҷоз ё универбатсия принсипи сарфаи нерӯ мебошад, ки истифодаи осон ва қулайи воҳидҳои забонро дар назар дорад. Ин қонун дар ҳама сатҳҳои забон, аз ҷумла фразеология низ, амал мекунад. Аз таркиби воҳиди фразеологӣ як ҷузъ фурӯгузор мешавад, ба мисли: азоб кашидан – бори азоб кашидан, маслиҳат пухт – оши маслиҳат пухт, ба фикр фурӯ рафтан – ба дарёи фикр фурӯ рафтан, ба мурод расидан – ба соҳили мурод расидан ва ғ. Дар осори адибони гузаштаву муосири мо дар баробари шаклҳои мухтасар шакли пурраи ибораҳои рехта ба кор рафтаанд, ки муҳаққиқ ба ин нукта ишора кардааст.

Масъалаи дигари бо фразеологизмҳо алоқаманд, ки дар ҳамаи таълифоти ба ин қисмати забон бахшидаи муҳаққиқ ба назар мерасад, сохта шудани калимаҳои мураккаб дар заминаи воҳидҳои фразеологии мавҷуда мебошад. Ба ин масъала забоншиносони дигар ҳам ишора кардаанд, аммо ҷиҳати фарқкунандаи таълифоти забоншинос дар он аст, ки ин гуна вожаҳои нав танҳо дар заминаи шакли солими воҳиди фразеологӣ сохта мешавад. Ҳақ ба ҷониби ӯст. Муқоиса кунед: сари баланд – сарбаланд, гардани баланд (?) – гарданбаланд (?). Ин гуна воҳидҳои луғавӣ низ домони ифодаи фикрро васеъ гардонида, дар таъсирбахш баён кардани матлаб хизмат мекунанд.

Профессор Баҳриддин Камолиддинов дар таълифоташон воҳидҳои фразеологиро аз нигоҳи сохтор ба гуногунсохт низ ҷудо мекунад, ҳарчанд дар забоншиносии тоҷик чунин нуқтаи назар вуҷуд дорад, ки муродифоти фразеологӣ бояд аз нигоҳи сохтор мутобиқат намоянд, аммо маводи амалии забони тоҷикӣ тақозо мекунад, ки муродифоти фразеологӣ на танҳо ба ҳамсохт, балки ба гуногунсохт низ тасниф карда шавад.

Ҳамин тариқ, осори пурарзиши забоншиноси варзидаи тоҷик, профессор Б. Камолиддинов, ки арзиши баланди илмиву назарӣ дорад, дар рушду нумуи илми забоншиносӣ ва услубшиносии тоҷик, тарбияи муҳаққиқони ҷавон, журналистон ва қаламкашон солиёни тулонӣ самаранок хизмат хоҳад кард.  

М.М.МИРЗОЕВА– д.и.ф., профессори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии ДМТ

РАВАНДҲОИ МУОСИРИ ЖУРНАЛИСТИКАИ БАЙНАЛХАЛҚӢ: МУШКИЛОТ ВА ДУРНАМО

0

Имрӯз (07.10. 2025) дар Донишгоҳи миллии Тоҷикистон конференсияи ҷумҳуриявии илмию амалӣ таҳти унвони «Равандҳои муосири журналистикаи байналмилалӣ: мушкилот ва дурнамо» баргузор гардид.

Конференсия бо иштироки муовини ректори ДМТ оид ба илм ва инноватсия, доктори илмҳои химия, профессор Сафармамадзода С. М., раиси Иттифоқи журналистони Тоҷикистон, номзади илмҳои филологӣ Исмоилзода З. Б., декани факултети журналистика, доктори илмҳои филологӣ, профессор Ҳошимзода Б. Ҳ., устодон, муҳаққиқон ва намояндагони васоити ахбори омма дар Маркази фарҳангии ба номи Ш. Ҳусейнзода, воқеъ дар Шаҳраки донишҷӯён баргузор шуд.

Дар сухани ифтитоҳии худ профессор Сафармамадзода С. М. зикр намуд, ки журналистикаи байналмилалӣ ҳамчун рукни муҳимми ҷомеаи муосир ва василаи асосии интиқолу паҳнсозии иттилооту арзишҳои фарҳангӣ дар ҷаҳони имрӯз бо таҳаввулоти босуръати технологӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ аст. Ба гуфтаи ӯ, омӯзиши самтҳои рушди журналистикаи байналмилалӣ дар шароити ҷаҳонишавӣ ва пешрафти босуръати воситаҳои иттилоотӣ барои боло бурдани сифати табодули иттилоот ва таҳкими ҳамкориҳои маънавию фарҳангӣ аҳамияти бузург дорад.

“Бовар дорем, ки маърузаву суханрониҳое, ки дар ҷараёни конференсия ироа мегарданд, муҳимтарин паҳлуҳои журналистикаи байналмилалиро фаро гирифта, барои дарёфти роҳҳои нави таҳқиқ ва ҳалли мушкилоти мавҷуда мусоидат хоҳанд кард,” — таъкид намуд Сафармамадзода С. М..

Сипас, раиси Иттифоқи журналистони Тоҷикистон Исмоилзода З. Б., профессорон Ҳошимзода Б. Ҳ., Муқимов М. А. ва дотсенти кафедраи журналистикаи байналмилалӣ Мирзоалӣ С. бо маърузаҳои илмӣ баромад намуданд. Дар суханрониҳо масъалаҳои марбут ба дурнамо ва мушкилоти рушди журналистикаи байналмилалӣ, таъсири таҳаввулоти рақамӣ ба ВАО ва паҳлуҳои ахлоқию касбии фаъолияти журналистӣ мавриди таҳлил ва баррасӣ қарор гирифтанд.

Қисмати дуюми конференсия дар ду бахш —«Мушкилот ва дурнамои журналистикаи байналмилалӣ» ва «Инъикоси масоили глобалӣ дар ВАО-и байналмилалӣ ва миллӣ» — дар факултети журналистика идома ёфт.

Мавриди зикр аст, ки дар кори конференсия муҳаққиқон ва намояндагони соҳа аз Донишгоҳи давлатии Бохтар ба номи Н. Хусрав, Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи А. Рӯдакӣ, Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Б. Ғафуров, инчунин, аз муассисаҳои таҳсилоти олии шаҳри Душанбе ва ВАО-и кишвар ширкат варзиданд.

МАСЪАЛАҲОИ МУБРАМИ МЕДИАЛИНГВИСТИКА ВА УСЛУБШИНОСӢ ДАР ЗАМОНИ МУОСИР

0

Бо ташаббуси кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи ДМТ конференсияи ҷумҳуриявии илмию амалӣ дар мавзуи “Масъалаҳои мубрами медиалингвистика ва услубшиносӣ дар замони муосир” бахшида ба Рӯзи забон баргузор гардид.

ТАРБИЯИ ВАТАНДӮСТИИ ШАҲРВАНДОН – ОМИЛИ ТАҲКИМИ ПОЯҲОИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ

0

Имрӯз 17.09.2025 дар доираи силсила мулоқоту вохӯриҳои сохторҳои дахлдор дар самти татбиқи сиёсати давлатии ҷавонон ва тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон дар соли хониши 2025 – 2026 бо усули “Курс ба курс” ва “Факулта ба факулта” бо курсҳои 1,2,3,4 – и факултетҳои Журналистика, Молиявию иқтисодӣ, Тиббӣ, Осиё ва Аврупо, Иқтисод ва идора, Баҳисобгирии иқтисодӣ ва Геологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон таҳти унвони “Тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон – омили таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ” хониши сиёсӣ бо иштироки намояндагони раёсати кор бо ҷавонони ва варзиши шаҳри Душанбе, намояндагони раёсати тандурустӣ, дин танзиму анъана ва ҷашну маросимҳо ва шӯъбаи кор бо ҷавонони ДМТ баргузор гардид.

СӮҲБАТУ ВОХӮРИҲОИ СУДМАНД БО ДОНИШҶӮЁНИ ХОБГОҲҲО

0

Шоми имрӯз (16.09.2025) ҳайати садорат ва устодони факултетҳои журналистика ва забонҳои Осиё ва Аврупо дар толори маҷлисгоҳи бинои хобгоҳи N°8 бо донишҷӯён вохӯрии судманд доир намуданд.

Вохӯриҳои мазкур дар асоси нақша-чорабиниҳои таҳиянамудаи раёсати донишгоҳ бо мақсади шиносоӣ аз вазъи будубоши донишҷӯён дар хобгоҳ, баланд бардоштани ҳисси ватандӯстӣ ва бо ин васила саҳмгузорӣ дар татбиқи сиёсати давлатии ҷавонон баргузор мегарданд.

Дар вохӯрӣ декани факултети журналистика, профессор Ҳошимзода Бахтиёр, декани факултети забонҳои Осиё ва Аврупо, дотсент Сайдализода Шодмон, мудири шӯъбаи тарбия, дотсент Саидов Ҳусниддин ва дигар устодон баромад намуда, зимни сӯҳбат ба масъалаи илмомӯзии донишҷӯён ва самаранок истифода бурдани вақт таваҷҷӯҳи хоса зоҳир намуданд.

Таъкид гардид, ки вазифаи ҳар як донишҷӯ пеш аз ҳама омӯхтани илм ва аз бар намудани донишҳои замони муосир мебошад. Инчунин, ҳар як ҷавонро зарур аст, аз ҳар гуна падидаву зуҳуроти номатлуби ҷомеа канораҷӯӣ намуда, вақти худро сарфи китобхониву забономӯзӣ ва дигар машғулиятҳои омӯзишӣ намояд.

Лозим ба қайд аст, ки чунин сӯҳбату вохӯриҳо байни устодону донишҷӯёни дигар факултетҳои донишгоҳ низ ташкил ва гузаронида мешавад.

БОД ИСТИҚЛОЛ ҶОВИД!

0

Муҳимтарин неъмат ва ганҷе, ки миллат метавонад ба даст биёрад, ин истиқлолият аст.

Исиқлолияти давлатӣ саромад ва заминаи тамоми хушбахтиву пешравиҳо, мустаҳкамии пояи давлат ва сарҷамъии миллат дониста мешавад. Хушбахтона, Ҷумҳурии Тоҷикисон дорои ин неъмат ва ганҷинаи бебаҳост. Истиқлолияти Тоҷикистон дар заминаи руҳияи озодиву истиқлолхоҳии миллати тоҷик, ки тӯли қарнҳо нигоҳдорӣ ва ҳифз мешуд, ба вуҷуд омадааст.

Кишвари орзуҳо ва шоҳи идеалӣ дар устураву афсонаҳои тоҷикон аз даҳон ба даҳон гузаштаву дар адабиёти классикӣ консепсияи шоҳи одилу давлати ормонҳо пурратар гардидааст, ки ин ба мустаҳкамии идеяи истиқлолхоҳӣ ва устувории иродаи миллат мусоиат менамуд. Баъди пошхӯрии далати Сомониён тоҷикон ноумед нашуда, аз имтиҳонҳои шадиди таърих бо ҳазор ҷонбозиҳо, аммо бо посдории забону фарҳанг, иродаву устуворӣ ва ғурурӣ азалӣ, муҳим аз ҳама нигоҳдории орзуву ормони истиқлолхоҳӣ гузаштанд. Охиран, Истиқлолияти Тоҷикистон ба даст омад. Дар гумон буд, ки тамоми имтиҳонҳо пушти сар шуд, аммо имтиҳони сангину нангин дар пеш буд, ки таҳдиди навбатӣ барои абадан аз харитаи ҷаҳонӣ нест шудани номи Тоҷикистонро пеш меовард. Ин ҳам ҷанги шаҳрвандӣ. Дар ВАО-и дохиливу хориҷӣ Тоҷикистон симои манфур дошт, зеро тоҷик бо тоҷик меҷангид. Гарчанде ин бо дахолати қувваҳои беруна буд, аммо далел далел аст: баробар барбарро мекушт!…

Ин аст, ки ба андешаи таърихнигорону сиёсатшиносон истиқлолияти сиёсии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9-уми сентябри соли 1991 ба даст омада бошад ҳам, амалӣ гардидани он ба Иҷлосияи XVI Шурои Олии Тоҷикистон мансуб аст. Бо интихоби Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси роҳбари сиёсии мамлакат, Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистони тозаистиқлол тақдири минбаъдаи давлату миллат ба кулли тағйир ёфт.

Нияту нақшаҳои худро Эмомалӣ Раҳмон аз оғоз дар амал нишон дод: бо аввалин қарори авф гуноҳи иштирокчиёни муқовимати сиёсӣ ва ҷангро бахшид. Раиси ҷавон хуб дарк мекард, ки сулҳ бахшишу гузаштҳоро мехоҳад. Хунро бо хун намешӯянд. Зуриву зуроварӣ вазъиятро мушкилтару ҳадафҳоро дуртар мегузорад. Аз ин рӯ, дар тамоми баромаду суханрониҳои ӯ, ки тариқи ВАО инъикосу интишор гардидаанд, пайваста аз сулҳу ваҳдат сухан рафта, мардум ба якдиливу иттифоқӣ даъват карда шудаанд, дар тамоми вазъият мавқеи Эмомалӣ Раҳмон сулҳ будаасту ҳаст.

Решаи истиқлолияти давлатии мо баъди расиан ба сулҳи комил мустаҳкам гардида. Имрӯз Сулҳи тоҷикон чун намунаи олии сулҳофарӣ ва мактаби сулҳофарии Эмомалӣ Раҳмон лоиқи омӯзиш дониста мешавад. Дар муддати кӯтоҳ симои Тоҷикистон дар воситаҳои ахбори ҷаҳон тағйир ёфт. Имрӯз Тоҷикистон чун давлати амн, ташаббускор, дорои имконоти сайёҳӣ, кишвари ободу шукуфо муаррифӣ мегардад.

Вале бояд дар назар дошт, ки то рӯзи ганҷ ба даст аст, ҳифзу нигаҳдории он вазифаи муҳимму асосӣ дониста мешавад. Набояд фаромӯш кард, ки ҳифзи истиқлолияти кишвар аз ба даст оварданаш борҳо мушкилтар мебошад. Барои ин, пеш аз ҳама сарҷамъиву муттаҳидӣ ва муҷаҳҳаз бо донишу зиракии сиёсӣ лозим меояд, то ки истиқлолияти давлатӣ ҷовид бимонад.

Сафарзода Моҳира Амиралӣ докторант (анъанавӣ)-и кафедраи ТВ ва радиошунавонӣ

Хабарҳои пешниҳодшуда