Home Blog Page 14

ЗЕБОИИ ВАТАНАМ

0

Дар байни одам ва ватанаш алоқаи махсусе вучуд дорад. Ин робита дар қалбҳо ҳис мешавад, яъне ҳисси мансубият, ифтихор ва сипосгузорӣ. Ватан барои ман дар дилу ҷонам мақоми волотаре дорад. Кишвари гуногунрангам, манзараи дилнишин ва одамони ситорагарм дорад ва ин зебогиашро дучанд мекунад. Ватани ман пур аз манзараҳои гуногун аст, ки ҳар яке аз дигараш дилкаштар аст. Аз кӯҳҳои боҳашамат ба манзараҳои дилнишинаш сафар карда, ман ҳамеша аз зебоии гирду атрофаш дар ҳайратам. Оромӣ ва оромие, ки онҳо паҳн мекунанд, ба онҳое, ки шоҳиди онҳо ҳастанд, ҳисси сулҳу оромӣ мебахшад. Вақте ки ман ба ин мӯъҷизаҳои табиат менигарам, дар ҳайрат мемонам.

Вақте ба қалби Ватан ворид мешавед, муқаддассот ва мавзеъҳои таърихиеро дидан менамоед, ки мероси ғанӣ ва анъанаҳои амиқи аҷдодони моро таҷассум мекунанд. Қасрҳо қалъаҳо ёдоварӣ аз муборизаҳо ва ғалабаҳое мебошанд, ки миллати моро ташаккул додаанд. Ҷашнҳое, ки дар тӯли сол таҷлил мешаванду мардуми азизи моро сарҷамъ месозанд, ягонагии ватани моро нишон медиҳанд. Ин ҷашнҳои фарҳангӣ ҳавои шодӣ, ханда ва ҳаяҷон дар хотираҳоро мусбат боқӣ мегузоранд. Ватани ман бо меҳмоннавозии гармаш  фарқ мекунад. Онҳо меҳмононро бо оғӯши кушода ва бо мехру мухаббати самимӣ пешвоз мегиранд. Дар дили онҳое, ки ин диёрро Ватан меноманд, рӯҳи ваҳдат ва ҳамфикрӣ садо медиҳад. Ин таҷассуми қувват, устуворӣ ва ягонагӣ аст. Дар охир гуфтаниам, ки Ватани ман ганљинаи зебоии бемислу монанди таъриху маданияти бой аст. Ин сарзаминест, ки эҳсосотро тасхир мекунад ва ба рӯҳ таъсир мерасонад. Аз кӯҳҳои пурасрор ва водиҳои ором то мероси фарҳангӣ ва мардуми гарм, ҳама паҳлӯҳои ватани ман ҳисси мансубият ва ифтихорро фаро мегирад. Ин ҷоест, ки орзуҳо амалӣ мешаванд, хотираҳо пайдо мешаванд. Ватани ман воқеан муқаддасест, ки ҳар касеро, ки ба он пой гузошт бо оғӯши кушод истиқбол мегирад.

Тӯйғунзода фатҳиддин,

донишҷӯи соли сеюм

МАТБУОТИ МАҲАЛЛӢ ВА РАҚОБАТ ДАР ШАРОИТИ НАВ

0

Дар як нигоҳи маҷмӯӣ чунин натиҷагирӣ кардан мумкин аст, ки мавқеъ ва домани густурдаи классикии матбуот торафт коста мегардад. Ҳарчанд баъзе падидаҳо маълум бошанд ҳам, аммо ин ҳукм қатъӣ нест ва матбуот дар умри зиёда аз чорсадсолаи худ чандин монеаҳову мушкилоту буҳронҳоро паси сар кардааст. Дар таърихи матбуоти ҷаҳонӣ шадидтарин сензураҳо алайҳи матбуот вуҷуд дошт ва ин сензураву маҳдудияту фишорҳо ҳеҷ гоҳе матбуотро аз байн бурда натавонистааст ва нахоҳанд бурд. Аммо омилҳои марбут ба рақобат ҳамеша таҳдид ба ҳастиву бақои матбуот доранд. Чанд садсола фазову майдонҳои иттилоотӣ дар ихтиёри матбуот қарор дошт. Дар ин замина инҳисороти матбуотро низ муҳаққиқон мункир нестанд ва чунончӣ пайдоиши радиоро аввалин таҳдид ба маҳдудияти фаъолияти матбуот донистаанд: «Монополияи газетаро аввалин бор ихтирои Маркони ва Попов (ихтирои радио) халалдор намудааст». [1, с.14] Радио дар тӯли мавҷудияташ аудиторияи хосро соҳиб гардид, аммо натавонист, ки вазифаҳову имконоти матбуотро барҳам занад. Имконоти матбуот (ҷиҳати такрор ба такрор хондану дидани он, аксу суратҳо, аз даст ба даст гаштани он ва ғ.) таъсири худро аз даст надод. Баъдтар телевизион дар майдони рақобатҳо фаъол гардид ва ин шакли нави воситаи ахбор дар қиёс бо радио шумораи аудиторияи матбуотро ба маротиб камтар намуд. Ҳатто буҳронҳои алоҳидаеро барои матбуоти фаъоли кишварҳои ғарбӣ дар солҳои шастуми асри гузашта ба вуҷуд оварда буд. Ин василаи нави ахбору иттилоъ низ ба мавҷудияту бақои матбуот чандон таъсири густурдаву амиқ нагузошт ва матбуот қариб ҳашт даҳсола дар радифи телевизион фаъолият карда тавонист. Акнун шурӯъ аз оғози солҳои навадуми асри гузашта василаи нави иртиботиву ахборӣ бо номи Интернет ба миён омад. Хуб, ё бад аст, ки ин восита дар қиёс бо радиову телевизион теъдоди аудиторияи худро ба маротиб бештар кард. Дар ин раванд ҳатто телевизиону радио низ ба мушкилоти аз даст додани аудитория мувоҷеҳ мебошанд. Журналистикаи чандрасонаӣ имрӯз василаи ягонаи мавҷудияти радиову телевизион гардидааст. Зеро интернет воситаест, ки имкони ҳар кадом шакли дигари воситаҳои ахборро соҳиб гардидааст. Муҳаққиқ С. А. Михайлов бо назардошти ин паҳлуҳо бо як навъ оҳанги ҳушдору изтироб ҳолати хатарнокеро бозгӯ кардан мехоҳад. «Асри 21 асри мифологияи электронӣ мешавад ва нафасҳои онро эҳсос карда истодаем». [4, с.125] То кадом ҳад ин афсонаҳо амалӣ мегарданд, вақт нишон медиҳад. Дуруст аст, ки эҳсоси нафасҳои ин таҳаввулот алакай барои ҷомеаи ҷаҳонӣ ошкору маълум аст. Аксаран мо ба умеди аудиторияи куҳансол худро таскин мебахшем ва аз аудиторияи насли ҷавон сарфи назар менамоем. Ба ҳар сурат раванди пуртаҳаввули ҷаҳонишавӣ дар ҷараёни мавҷҳои худ паҳлуҳои мусбат низ дорад: «Тамоюли дигар имрӯз «сабзидан»-и матбуоти алоҳида аст, ки дар ин радиф матбуоти маҳаллӣ истисно намебошад». [1, с.74] Ё дар мавриди дигар табиати устувори муҳити хабарии маҳалҳо зикр карда мешавад:«…вобаста ба ҷустуҷӯи ахбор дар бораи ҳаёти маҳаллӣ хеле зуд шумораи рӯзномаҳои шаҳрӣ афзудааст». [1, с.70]

Дар ҳамаи ин ҷараёнҳо матбуоти маҳаллӣ истодагарӣ дорад. Равандҳои нави сиёсиву иҷтимоӣ хоҳу нохоҳ дар ташаккулу таҳаввули ин навъи матбуот нақши чашмрас доранд, ки масалан, онро дар доираи як навъ қиёси матбуоти замони шӯравию Тоҷикистони мустақил дида метавонем. Маҳз дар ин гуна шароити нав матбуоти маҳаллӣ манфиат ва таваҷҷуҳи хонандаро дар мадди аввал қарор медиҳад. Маълум аст, ки равандҳои иқтисодиву иҷтимоӣ ба шакливазнамоии сиёсати редаксионии матбуоти хурд – рӯзномаҳои ноҳияҳо ва шаҳрҳои хурд таъсири худро гузоштанд. Барои нигоҳ доштани хонанда ва аз даст надодани он матуботи маҳаллӣ худро ба шароити нав мутобиқ мекунад. Бо вуҷуди дигар гаштани сохтор, феълан матбуоти маҳаллӣ саҳнаи собиқи худро ки омили паҳншавии он буд, аз даст додан намехоҳад. Ин саҳна ҳамон рӯҳияи бозтоби авзои маҳалл мебошад, ки дар ҳақиқат дигаргун кардани он то ҳадде тасаввурнашаванда мебошад. Омилҳову қонуниятҳои рақобат феълан дар инкишофу таҳаввули ин навъи матбуот таъсири амиқи худро доранд. Дар як навъ шинохти қиёсӣ чунин хулосае ҳосил шуда метавонад, ки матбуоти маҳаллӣ аз нимаи солҳои навадуми асри гузашта то кунун дар давраи гузариш ва табдили хосият қарор гирифтааст. Бо назардошти ин ҳолатҳо имрӯз матбуоти маҳаллӣ дар се ҷабҳа – муносибат ба аудитория, муносибат бо ҳокимият ва муносибат бо муроқибон дар майдони тиҷорати ахбор устувор будан мехоҳад. Раванди доираҳои рақобат ба чунин ҳолате оварда истодааст, ки якҷояшавии якчанд газета суръат пайдо менамояд. Дар заминаи ин иттиҳод чунин шиору фаҳмише ба миён омада истодааст, ки он марбут ба фазои иттилоотии Ғарб мебошад, ки чун як ҷараёни таҳмилӣ ба фазову муҳити мо ворид шудааст:«Доштани газетаҳои камтари хуб, аз молик будан ба номгӯи матбуоти бад беҳтар аст». [12, с.21]

         Истилоҳи «газетаҳои камтар» робитаи бештар ба фазои иттилоотии маҳал дорад. Сифату иқтидори онро доираи талаботи аудиторияи маҳал муайян карда метавонад. Аз ҷониби дигар, мавҷуд набудани рӯзномаҳои зиёд дар маҳалҳо ин ҳолати иҷбории онҳост, ки бо ҷой надоштани шароити мусоид доиман дар як сатҳи инкишоф қарор доранд. Ақидае низ вуҷуд дорад, ки матбуоти ба қавле марказӣ низ бовариву эътимоди худро нисбат ба хонанда торафт аз даст медиҳад, ки дар рақобатҳои алоҳида ғолиб будани матбуоти маҳаллиро нишон  медиҳад. Ин равандро дар тамоми ҷаҳон, ҳатто дар кишварҳои абарқудрати ҷаҳонӣ низ дидан мумкин аст. Муҳаққиқ С.М. Гуреевич нисбати ин тамоюл чунин андешаро ба миён мегузорад:«Падидае ба назар мерасад, ки дар Русия теъдоди рӯзномаҳои ба истилоҳ байналмилалӣ рӯ ба коҳиш овардаанд. Тиражи онҳо кам шуда истодааст ва дар муқобили мушкилоти молиявӣ истодагарӣ карда наметавонанд. Онҳо дар рақобат бо матбуоти маҳаллӣ нотавон будани худро нишон медиҳанд. Аз ҷониби дигар, тиражи матбуоти минтақавию шаҳрӣ рӯ ба афзоиш аст. Сокинони минтақаҳои дури Русия харидану хондани рӯзномаҳои маҳаллии худро афзал мешуморанд. Онҳо майли бештар ба ахборе доранд, ки зиндагии маҳалли онҳоро фаро гирад». [1, с.73] Алабатта дар муҳиту фазои иттилотии Русия мафҳуми «матбуоти байналмилалӣ» ба дигар манзур истифода мешавад. Даҳҳо халқияти дар ин кишвар сукунатдошта ниёз ба матбуоте доранд, ки мо онро бо мазмуни байналмилалӣ мепазирем. Бо ин ҷиҳат матбуоти маҳаллӣ бо истифода аз фурсат мехоҳад, ки холигаҳҳоро пур намояд. Қонунияти бозори иттилоотӣ муносибати аудиторияро нисбат ба ҳамагуна расона тағйир дод ва маълум аст, ки аз муносибати хонандагон ба рӯзнома тақдири он низ ҳал мешавад. Ҳар як нашрия чи амалеро ихтиёр накунад ва чи сиёсатеро пеш набарад, барояш ҳадафу мароми асосӣ нигоҳ доштани тиражу зиёд кардани он ба шумор меравад, ки ахиран ин ҳолат мавҷудияту фаъолияти матбуоти маҳаллиро душвор менамояд. Ин ҳолат бештар марбут ба рақобатҳоест, ки чандин даҳсолаҳо боз шиддат пайдо карда истодааст. Дар солҳои шастуму ҳафтодуми асри гузашта, рақобати шадид дар миёни худи матбуот вуҷуд дошт, ки ин равандро бештар хоси ҷамъияти ба истилоҳ сармоядорӣ медонистанд. Ба таври мисол чунин раванд бо номи «…мутамарказшавии соҳибият ва ВАО» [6, с.28] дар Аврупо боис гардид, ки теъдоди рӯзномаҳои ҳаррӯза кам шаванд ва бештари онҳо сарфи назар аз хусусияти таъинотии худ дучори мушкили шадиди молиявӣ гарданд. Дар баробари ин васоити электронии ахбор низ фишори худро бештар мегардонид. Табиист, ки дар ин ҳолат рақобатҳо барои пойдор мондан пурзӯр мешаванд. Акнун ин раванд хоси ҷомеаҳои пасошӯравӣ гаштааст ва натанҳо матбуоти маҳаллӣ, балки нашрияҳои марказиву миллӣ низ дар чунин як ҳолати душвор қарор гирифтаанд. Алалхусус рӯзномаву маҷаллаҳо бо мушкилоти зиёд мехоҳанд, ки аудиторияи классикии худро аз даст надиҳанд. Имрӯз барои матбуоти маҳаллӣ низ чунин рисолат ва ҳадаф чун дигар навъи матбуот истисно нест: «Ҷамъияти минтақаву маҳал (журналистони маҳаллӣ) онро барои худ асос сохтаанд, ки ҳамкории доимии худро бо аудитория кам накунанд, ба он манфиатдоранд, ки газетаҳои онҳоро намояндагони наслҳои гуногун мутолиа намоянд, анъанаи обуна шудан ба матбуоти маҳаллӣ аз насл ба насл идома ёбад». [8, с.9] Имрӯз ногузир аст, ки аз бозорҳои иттилоотии хурд ёдовар шавем, ки он ҳатто дар минтақаҳо ба таври худ шакл пайдо кардан мехоҳад. Дар як қаламрав, вилоят ва минтақаву водии муайян ин ҳолат рақобати маълумеро низ ба вуҷуд оварда истодааст. Дар чунин шароит баъзан омилҳои манфии дурнамои матбуоти маҳаллиро ишора менамоянд, ки дар рақобат тобовар нестанд. Хусусият, таъинот, сифат ва дигар омилҳои мавҷудияти матбуоти маҳаллиро омӯхта, муҳаққиқон ба чунин хулоса омадаанд, ки матбуоти маҳаллӣ умри бардавом надорад:«Ягон рӯзномаи марказӣ аз сатҳи баланди нигоҳи худ ба олами атроф «поин фаромадан намехоҳад. Ин ҷиҳат умри тӯлонии онро таъмин менамояд». [9, с.62] Таъкиди боло марбут ба масъалаи доманаи васеъ пайдо кардани матбуоти марказӣ нигаронида шудааст. Ҷиҳати дигар он аст, ки минтақаҳои саноатии пешрафта то ҳадде имкон доранд, ки дар муқобили ин гуна матбуоти «худписанд» истодагарӣ намоянд. Вобаста ба шароит ва муҳити мусбати иқтисодӣ пешравию таҳаввули матбуоти баъзе минтақаҳо дар ҳама мамолик чашмрас мебошад. Зеро аз таърихи пайдоиши матбуот маълум аст, ки иқтисод, тиҷорат ва сармоя ба таври ҳамеша мӯҷиби пайдоиш ва ташаккули ҳама гуна шаклҳои васоити абори омма аз ҷумла, матбуот мебошад. Дар ин радиф матбуоти маҳаллӣ низ қарор мегирад. Ҳамин ҷиҳат аст, ки матбуоти маҳаллӣ низ чун як шаклу ҷузъи бузурги матбуот дар сабқатҳо ақибмонда будан намехоҳад. Рӯзномаи маҳаллӣ соҳиби «фазои маҳаллии воқеият нест, аммо сатҳи маҳаллии инкишофи равандҳо вуҷуд доранд…» [11, с.110],ки дар асоси он фаъолияти матбуоти маҳаллӣ самт ва шакл пайдо менамояд. Дар майдону бозигоҳи рақобат навъҳои мухталифи матбуот аз хурдтарин имконот истифода бурдан мехоҳанд. Масалан, ҷои инкор нест, ки яке аз омилҳои бақои ҳар як навъи васоити ахбори омма истифодаи реклама дар қолабҳои мухталиф аст. Шояд дар муҳити ахбории мо ин тамоюл чандон амиқ ба назар нарасад, вале дар муҳити русӣ онро як роҳи зинда мондани (способ выживания) ҳамон навъи матбуот меҳисобанд.

Агар имрӯз дар ҷумҳурии мо аз шумори каму доираи маҳдуди аудиторияи матбуоти маҳаллӣ андеша равад, аммо дар баъзе вилоёти Русия аз беҳисоб будани матбуоти маҳаллӣ таъкид менамоянд. Як навъ пешрафту таҳаввул доштани он низ зикр карда мешавад: «Аудиторияи шаҳрӣ бо назардошти талаботи хонанда амал карда, дар бозори иттилоотии шаҳр мавқеи худро пайдо кардан мехоҳад». [9, с.61] Дар фазои иттилоотии Русия теъдоди нашрияҳои маҳаллӣ кам нестанд. Омили аслии зиёд будани ин навъи матбуот рақобати он ба навъҳои дигари матбуот (марказӣ, миллӣ, расмӣ, соҳавӣ, корпоративӣ ва ғ.) мебошад. Дар ин рақобат омилҳои зиёд амсоли маҳорати касбӣ, доираи таъсири хабар, шаклҳои пешниҳоди мавод, ба назар гирифтани доираи табъу завқи аудитория, усулҳои баррасии масъала, сабку услуби хоса бо назардошти «иқлими иттилоотӣ» [3, с.50] ва амсоли он нақши умда доранд. Мубориза барои вақти холии аудитория беш аз пеш суръат мегирад ва хоҳад гирифт. Ҳамин аст, ки дар ин ҷараён нақши амиқтарро матбуоти маҳаллии хусусӣ иҷро карда метавонад. Албатта, дар ин маврид фазои сиёсии маҳал низ мусоидат карда метавонад, ки ба таври ҳамеша қолаби сиёсии василаи ахбор нигоҳ дошта мешавад. Вақте фазои мусоиди иқтисодии маҳал ба таври бояду шояд вуҷуд надорад, ягона, ё якчанд нашрияҳои маҳаллӣ маҷбур мешаванд, ки дар баробари таблиғу ташвиқи анъанавӣ аз як навъ рекламаҳои пӯшида (пиарсозӣ) истифода баранд. Ин ҷиҳатро то ҳаде тамаллуқ низ баҳогузорӣ кардан мумкин аст, аммо аз ҷониби дигар онро ба сифати қонунияти бозори иқтисодӣ ҳам пазируфтан ҷоиз мебошад. Ин ҷо дар назар дошта мешавад, маводи фармоишии дар офаридани чеҳра ва бозгӯи мусбати масъалаи муайян мусоидаткунанда. ВАО-и маҳаллӣ баъд аз солҳои навадуми аср гузашта зинаи гузариш ва як навъ зинда монданро паси сар карда истода бошад ҳам, вале имрӯз тавонистааст, баъзе монеаҳоро паси сар намояд. Аз ҷумла, бо нишондоди фармоишиву супоришӣ амал кардани он як падидаи ошкор аст. Бо ин гуна хосият радиоҳо ва телевизионҳои маҳаллӣ ва оҷонисҳои хабарии хусусӣ имрӯз дар минтақаҳо дар сохтани фазои иттилоотии хос нақш бозида истодаанд. Ҳарчанд ин фазоро шабакаҳои иҷтимоии интернетӣ  зери таъсир қарор додаанд, вале қисмати муайяни аҳолӣ то ҳанӯз ба ВАО-и маҳаллӣ бовариву эътимод доранд.

Дар ҷараёни ин ҳама таҳаввулот, ки иртиботи бештар ба қонуниятҳо рақобат доранд, имрӯз рӯзномаи маҳаллӣ чеҳраи навро пайдо кардан мехоҳад. Вазъ то ҳаддест, ки ин рӯзнома дар раванди мушкилоти иқтисодии ҷомеа бо ҳама нотавонмандиҳо осебпазир гаштааст. Чунин  мушоҳида мешавад, ки дар аксар ноҳияҳо барои пурра аз байн нарафтани он талош доранд: «..имрӯз ҳолати матбуоти маҳаллӣ андешаи будан ё набуданро ба миён мегузорад». [5, с.44] Ақидаи боло баёни он воқеиятест, ки баъзе нашрияҳои шаҳру ноҳияҳо дар як ё чанд моҳ як шумора ба табъ мерасанд. Вобаста ба имконоти техникии пешрафта имрӯз кори онро ҳатто як нафар пеш бурда истодааст. Буҷаҳои маҳаллӣ иқтидор надоранду пур намешаванд. Дотатсияи давлатӣ имрӯз онро на пурра мурда боқӣ мегузорад ва на пурра онро зинда менамояд. Ин ҳолатро танҳо ба ваҷҳи ба вуҷуд наомадани холигаҳи иттилоотӣ махсус ба вуҷуд овардаанду нигоҳ медоранд. Агар дар саҳифаҳои матбуоти марказӣ робита бо сармоя тамоюли инкишоф дониста шавад, имрӯз дар матбуоти маҳаллӣ робита бо сармоя (истифодаи эълону реклама) як падидаи нодир аст.

Ислоҳоти матбуоти маҳаллӣ вақтро мехоҳад ва ҳолати онро  якбора дигар кардан ниҳоят душвор аст. Масалан, агар тираж якбора зиёд карда шавад ҳам, маънои онро надорад, ки рӯзнома аз буҳрон раҳо ёфтааст. Дар ин самт бояд аз масъалаи «бетарафӣ ва бетаваҷҷуҳии хонандагон нисбати матбуоти маҳаллӣ» [5, с.43] низ ёдрас гардид. Яъне таваҷҷуҳ ва талабот ба таври ҳамеша дар баланд гаштани сифату миқдор таъсир дорад. Дар ин самт имрӯз мӯҳтаво, махсусан, маводу маҳсули ахбории таваҷҷуҳсоз нақши аслиро иҷро карда метавонад. Синну соли калони муҳаррирон нуқси аслӣ нест, зеро онҳо донишҳову таҷрибаҳои муайянро соҳибанд. Аммо онҳо чун тарбиядидагони сохту идеологияи шӯравӣ наметавонанд, ки худро ба ҷараёни нави иттилоотӣ мутобиқ намоянд. Набудани кадрҳои ҷавони ихтисосманд ва ҳамзамон корчаллон рӯзномаи маҳаллиро дар бозмондагӣ қарор додааст. Бо чор, ё ҳашт саҳифаи қоғази пастсифати аз даврони шӯравӣ боқимонда наметавон, ки онро дар рақобатҳо тобовар гардонид. Ба ин мазмундар рақобатҳо фаъол будан, ё набудани матбуоти маҳаллӣ ба чунин масъалаҳо робита дошта метавонад:

  1. Мавҷудияти ҳамагуна василаи ахбор дар шароити кунунӣ робитаи амиқ ба соҳибият ба сармояи мустақил дорад, ки ағлаб онро матбуоти маҳаллӣ молик нест;
  2. Ҷараёни ҷаҳонишавӣ чунин шароитеро ба миён овардааст, ки фазову муҳити иттилоотии маҳалҳо ташаккул ёфта истодаанд, ки ин як навъ имкон дар бақои матбуоти маҳаллӣ буда метавонад;
  3. Баланд гаштани касбият ва маҳорати эҷодӣ дар роҳи дарки табъу завқи аудитория ҷузъи комили раҳо ёфтан аз надоштани хонанда ба ҳисоб меравад, ки феълан онро матбуоти маҳаллӣ молик нест;
  4. Таъминоти молиявӣ ва техникӣ аз ҷониби муаассисоне, ки қонуниятҳои бозори иттилоотиро дарк менамоянд, шарти асосии дар рақобат тобовар будани матбуоти маҳаллӣ ба ҳисоб меравад;
  5. Қонунияти ҳамчун як воситаи итеҳсолоти сармоядорӣ будани васоити ахбори омма дар самтҳои алоҳида нишон медиҳад, ки ҳанӯз дар фазову муҳити иттилоотии мо ин ҷараён суръат надорад.

Адабиёт:

  1. Гуревич, С. М. Газета: Вчера, сегодня, завтра: Учебное пособие для вузов./ С.М.Гуревич. – М.: Аспект Пресс, 2004. – 228 с.
  2. Ворошилов В.В. Журналистика. Базовый курс: Учебник./ В.Ворошилов.  – СПб.: Изд-во Михайлова В.А. 2004. –700 с.
  3. Журналистикаи байналхалқӣ-9: маҷмӯаи мақолаҳо. – Душанбе, 2009. – 180 с.
  4. Михайлов С.А. Современнаяи зарубежная журналистика: Учебник./ С.А.Михайлов. – СПб. : Изд-во Михайлова В.А., 2005. – 320 с.
  5. Муродов М.Б. Истиқлолият ва рушди матбуоти даврӣ./ М.Муродов. –Душанбе: Аржанг, 2017. – 224 с.
  6. Нуралиев, А. Таърихи журналистикаи кишварҳои хориҷӣ. А.Нуралиев.  – Душанбе, 2001. – 224 с.
  7. Полетаев Э. Рӯзноманигории байналхалқӣ: роҳнамо барои муаллифон аз Осиёи Марказӣ. / Э.Полетаев. –Душанбе, 2005 . – 280 с.
  8. Редакционная политика районной прессы: на примере газет Новосибирской области: Автореф. дис… канд. филол.наук / Кислая Л. Н. – Екатеринбург, 2008.
  9. Типология периодической печати.(Под редакцией доктора филогических наук, профессора М.В.Шкондина, кандидата филогических наук, доцента Л.Л.Реснянской): Учеб. пособие./ М.Е.Аникина, В.В. Баранов и др. – М.: АСПЕКТ ПРЕСС, 2009. – 236 с.
  10. Усмонов И.К. Назарияи публитсистика./ И. Усмонов. –Душанбе, 1999 . – 99 с.
  11. Фомичева, И. Д. Журналистика и аудитория: теоритические проблемы и опыт изучения городские СМИ и пропаганды./ И.Д.Фомичева. – М.: Изд-во Московского университета, 1976. – 158 с.
  12. Херман Майн. Средства массовой информации в Федеративной Республики Германии (перевод М. Бальё, Т. Манеевич)./ М.Херман. – М.: 1996 . – 158 с.

Қутбиддинов А.Ҳ., д.и.ф., профессори

факултети журналистикаи ДМТ

АЗ ТАЪРИХИ ИНЪИКОСИ НЕРӮГОҲҲОИ БАРҚИ ОБӢ ДАР ПУБЛИТСИСТИКАИ ТОҶИК (ДАР МИСОЛИ НБО- И НОРАК)

0

Таърих исбот намуд, ки миллати мо дар роҳҳои пурпечутобу тӯлонии ҳаёт бузургтарин монеаҳоро паси сар намуда, тавассути ақли солиму қавииродагии хеш марҳилаҳои гуногуни онро сарбаландона гузаштааст. Оре, халқи моро маҳз нангу номуси миллӣ дар роҳи пурмонеаи рӯзгор ҳамрадиф будааст ва имрӯз метавон садҳо далели таърихӣ овард, ки боиси ифтихори тоҷикони рӯи оламанд.

         Барои мисол яке аз захираҳои азими кишварро меорем. Тоҷикистон дорои захираҳои азими гидроэнергетикист ва пешравии мамлакати мо аз он вобастагии зиёд дорад. Махсусан, ба иқтисодиёту тараққиёти давлат басо зарур аст. Дар натиҷаи бунёди ГЭС-ҳо дар давлатамон метавон заводҳо сохта, роҳҳои оҳан бунёд намуда, заминҳо бо об таъмин  карда шаванд ва ғайраҳо.

         Хушбахтона то имрӯз дар Ҷумҳурии Тоҷикистон якчанд ГЭС-ҳо ба истифода дода шудаанд. Масалан, ГЭС-и Варзоб (1937), ГЭС-и Хоруғ, ГЭС- и Қайроқум, ГЭС-и Бойғозӣ, Сангтӯда 1, Сангтӯда 2, ГЭС-и Норак, ва ниҳоят ГЭС-и Роғун, ки алҳол ду агрегати он қувваи барқ истеҳсол карда истодаанд. Ҳар яке аз ин ГЭС-ҳо таърихи бунёди худро доранд, аз ҷумла ГЭС-и Норак дар ҳаёти халқи тоҷик мавқеи махсус дорад ва барои босуръат тараққӣ намудани иқтисодиёту иҷтимоиёти кишвар саҳми муносиб гирифтааст. Дар мақолаи “Аз ГЭС- и Варзоб то Нораку Роғун” муаллиф менависад: “То инқилоби Октябри Кабир дар Осиёи Миёна якчанд электростансияҳо соле 20-30 ҳазор киловатт-соат энергия ҳосил менамуданд. Айни ҳол ин миқдор қувваи электро 8-10 оила истифода мебаранд”.

         Соли 1966 дар натиҷаи таркиши пурзуре Вахш роҳи худро дигар кард. Ҳамин тариқ, имконият пайдо шуд, ки сохтмони дар ҷаҳон беназир ва аз ҳама баландтарин сарбанд, ки баландиаш 300 метр мебошад, оғоз ёфт ва бунёди чунин ГЭС кори осон набуд. Бунёди ин ГЭС-ро метавон ба бунёди ГЭС-и Роғун муқоиса намуд, ки ин ду иншооти бузург дар таърихи миллати тоҷик ба ҳисоб мераванд. Маҳз дар бунёд, паҳн кардан, дилгарм кардан ва машҳур намудани коргарон нақши ВАО, адибон, шоирон ва умуман аҳли зиё назаррас аст. Онҳо бояд хонандаро аз душвориҳо, қаҳрамониҳо, ва ғалабаҳои сохтмончиён огоҳ ва таъкид намоянд, ки ҳеҷ сохтмони азим, чун нерӯгоҳҳо бедушворӣ ва машақат ба даст намеояд.

         Имрӯзҳо қариб дар тамоми ВАО дар бораи бунёди Роғун ва нақши он дар тараққиёти мамлакат мегӯянд ва ин тарғибу санохониҳо дар бунёди ГЭС-и Норак низ аз ҷониби ВАО ба назар мерасад. Агар имрӯз техника, ки бо суръати баланд тараққӣ карда истодааст,  кори сохтмончиёнро осон намуда бошад, дар вақти сохтмони ГЭС-и Норак як қисм корҳо тариқи дастӣ ба анҷом мерасид, ки ин сазовори аҳсану офарин мебошанд. Ҳама ин қаҳрамониҳои бинокорон аз ҷониби рӯзноманигорон қайд гардида, онҳо баробари сохтмончиён дар бунёди ГЭС-и Норак ширкат варзиданд  ва мавзуи ин нерӯгоҳ дар матбуоти даврии ҳамонвақта аз мавзуъҳои марказӣ ба ҳисоб мерафт, ки мақолаҳои  Шукуров Б. “Л.И.Брежнев дар Норак”, Лисенко А. “Фикру андешаи Алексей Лисенко”, Вафо М. “Фидоии эстафетаи коргарӣ”, Петрова Е. “Бинокорони хурдсоли Норак”, Мардон Р. “Хотираи ба солномаи таърихи аср”, Набиев М. “Дар сохтмони азим” ва ғайраҳо гувоҳи ҳоланд. Аз ин бармеаяд, ки матбуоти даврӣ дар мавзуи сохтмони нерӯгоҳи Норак маводи фаровон ба табъ расонидаанд. Ҳатто мухбирон якчанд вақт баъд  аз ба истифода додани сохтмони Норак сафар карда, репортажу мусоҳиба, мақолаву очеркҳо ба табъ расонданд.

         Дар бораи таърихи нерӯгоҳи  Норак маҷаллаи “Агигатори тоҷик” Тошматов Ҷ. маводе бо номи “Солномаи Норак” таҳия кардааст, ки он  хонандаро аз давраи таҳияи лоиҳаи ГЭС то охир огоҳ мекунад. Муаллиф  қайд мекунад, ки: “Дар аввал лоиҳаи ГЭС-и Норак ба назари бисёр касон татбиқнашаванда менамуд, ки ин сабаб дошт. Аз ин пеш дар ҷаҳон ягон сарбанде насохта буданд, ки баландиаш 300 метр бошад. Ин баробари баландии бурҷи Эйфел мебошад. Ғайр аз ин сарбанд мебоист дар иҳотаи кӯҳҳои касногузаре сохта мешуд, ки аз байни онҳо гузаронидани ҳатто роҳи автомобилгард кори осон набуд” ().

 Чунин шакку шубҳаҳо дар миёни мардуми имрӯзаи мо барои бунёди Роғун низ ҷой дошт. Дар китобҳои публитсистон, адибон, ки васфи Роғунро кардаанд гуфта шудааст, ки НБО-и Роғунро бунёд карда наметавонанд. Лек бо дастаҷамъии мардум имрӯз якчанд агрегати он ба кор даромад. Вақте ки бунёди ин ду иншооти бузургро таҳлил мекунем, бо як далели ҷолиб дучор меоем. Дар сохтмони нерӯгоҳи Норак дар баробари тоҷикон, аз ҷумла дигар ҷумҳуриҳои Иттифоқи Шуравӣ ширкат варзиданд ва ин якумин таҷриба буд. Дар сохтмони нерӯгоҳи Роғун бошад, мутахассисон таҷриба доштанд, аммо дар аввал маблағ намерасид, яъне ин нерӯгоҳи азим бе ёрдами давлатҳои дигар бо қувваи худ сохта истодаем. Танҳо такя ба давлати худ ва халқи худ дорем, ки дар воқеъ алакай нишон додем, ки ҷомеаи тоҷикон аз уҳдаи ин кори душвор мебарояд. Аз ин маълум мешавад, ки дар ҳар кори душвор ҳимати баланд бошад, онро иҷро кардан имкон дорад. Ҷ. Тошматов фикрашро оид ба солномаи Норак давом дода менависад: “Соли 1930. Аввалин экспедисияи тадқиқотӣ бо роҳбарии сардори гурӯҳи тадқиқотӣ рафиқ Каминский ба Норак омада буд. Вай ҷои сохтмони гидроузели ояндаи Норакро муайян карда буд.

Соли 1957. Экспедисияи сеюми тадқиқотии комплексӣ дар наздикии Норак ба кор шурӯъ намуд.

Соли 1960. Гурӯҳи хурди бинокорон иборат аз 20 кас – даҳ нафар русҳо, нуҳ нафар тоҷикон ва як нафар украин – ба ҷои сохтмони шаҳри оянда нишонаҳо гузоштанд” ().

         Аз ин солнома маълум мешавад, ки дар муддати солҳои 1960-1966 симои Норак чун шаҳр тағйир меёбад, хонаҳои бисёрошёна ва мактабу боғчаҳои бачагона сохта мешавад ва дар айни ҳол сохтмони нерӯгоҳ торафт вусъат меёбад ва маҷрои дарёи Вахш баста мешавад:

“Соли 1966. 10 март меҳнати панҷсола анҷом ёфт. Аввалин тоннели  дарозиаш 1628 метр барои истифода тайёр шуд.

26 март пеши маҷрои дарёи Вахш баста шуд. Об ба воситаи тоннел ҷорӣ шуд. Ба таҳкурсии сарбанди 300 метра дар натиҷаи таркиш 250 ҳазор метри мукааб сангу хок рехта шуд”.

         Махсусан ба Тоҷикистон ташриф овардани раҳбарони Иттифоқи Шуравӣ (моҳи сентябри соли 1970) ва сохтмони Норак аз наздик шинос шуданд онҳо боиси авҷи бесобиқаи сохтмони нерӯгоҳи Норак мегарданд. Котиби генералии КМ КПСС (моҳи майи соли 1970) Л. И. Брежнев ба Норак омад.

         Ба қавли муаллифи солнома: “19 октябри соли 1970 дар маҷлиси партиявии учаскаи трести “Спесгидроэлектромантаж” қарор қабул карда шуд, ки аз корхонаҳои тайёркунандаи масолеҳи бинокории Орҷоникидзобод ва Душанбе хоҳиш карда шавад, ки фиристодани масолеҳи бинокориро тезонанд. Ба ин қарор бригадаҳои М. Шарипов, В. Поздняков, А. Зуев аз управленияи бинокории “НоракГЭСстрой” ҳамроҳ шуданд. Ҳамин тавр “Эстафетаи коргарӣ” сар шуд” ().

         Бо ташаббуси “Эстафетаи коргарӣ” сохтмони нерӯгоҳи Норак бо марҳалаи нав ва ҳалкунанда дохил шула, таваҷҷуҳи корхонаҳои марбутаи Иттифоқи Шуравиро ба худ ҷалб намуд ва моҳи декабри соли 1971 трубинаи якум аз заводи трубинасозии Харков ба нерӯгоҳи Норак ба кор дароварда мешавад.

         Ҳамин тариқ, бо қувваи азими дӯстиву ҳамкории Халқҳои Иттифоқи Шуравӣ дар зарфи солҳои 1972-1979 нуҳ агрегати нерӯгоҳи азими Норак пурра ба кор даромад.

         Дар солнома муаллиф ба қадршиносии сохтмончиён ва мутасаддиён аз ҷониби ҳукумати Тоҷикистон ва умумииттифоқ низ таваҷҷуҳ крдааст. Маълум мешавад, ки дар ҷараёни сохтмон чанд маротиба корномаи баҳодурони меҳнат қадрдонӣ карда мешавад. Аз ҷумла, дар солнома омадааст: “Барои иштироки фаъолона дар сохтмон ва пеш аз муҳлат ба кор андохтани аввалин се агрегати ГЭС-и Норак, инкишофи шакли нави мусобиқаи сосиалистӣ “Эстафетаи коргарӣ” 12 заводу камбинат, иттиҳодяҳои истеҳсолӣ, 23 нафар пешқадамони истеҳсолот ва Грамотаҳои фахрии Президиуми СОВЕТИ Олии РСС Тоҷикистон мукофонида шуданд. Ба се нафар норакиҳо номи фахрии “Бинокорони хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон” ба ду нафарашон номи фахрии “Энергетики хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон” дода шуд” ().

         Чуноне ки дар пештар қайд шуд, аксарияти рӯзноманигорон аз кормандони ГЭС-и Норак мусоҳиба мегирифтанд ва ҳама мушкилоту бартариятҳои сохтмонро аз забони худи онҳо меоварданд. Масалан, мухбири рӯзномаи “Тоҷикистони Советӣ”  ба муносибати ба кор даромадани охирин агрегати  ГЭС-и Норак бо сардори управленияи сохтмони “Норакгесстрой” Ю.К.Севенард ҳамсуҳбат мешавад: “Юрий Константинович, сохтмони ГЭС- и Норак ба охир расид. Шумо солҳои зиёде сарвари коллективи бисёрҳазорнафараи бинокорон будед. Хоҳишмандем мухтасар аз ҳаёти ин сохтмон ва бинокорони он нақл кунед”.

         “Сохтмони ГЭС-и Норак, иброз медорад Ю. К.Севенард, –  сазовори достонҳои қаҳрамонист… Дар рафти сохтмон коллективи аҳлу тифоқ тавлид шуд ва мустаҳкам гардид… Ҳазорҳо нафар пешқадамон – бетончиён, экскаваторчиён, мантажчиён, механизаторон, туннелсозон ва коргарони дигар ихтисосҳоро ном бурдан мумкин аст, ки корнамоии ҳақиқии меҳнатӣ нишон доданд”.

 Як ҷавоби мусоҳиб дар худ як дунё маъноро меғунҷонад, маҳз дастаҷамъӣ, тифоқӣ, аз як гиребон сарбаровардани тоҷикон бо халқҳои дигари Иттифоқи Шуравӣ буд, ки сохтмончини ГЭС-и Норак ба мақсади ниҳоии худ расиданд. Мухбир саволи навбатиро чунин мегузорад: “Дар сохтмони ГЭС-и Норак кадом усулҳои пешқадам истифода бурда шуд”. Мусоҳиб якчанд усулҳои кориро дар ин сохтмони азим мисол меорад, ки якеаш ин аст: “Мувафиқи лоиҳа иншооти обқабулкунӣ мебоист дар зери замин сохта мешуд. Ба ҳама маълум, ки дар зери замин кор кардан назар ба ҳавои кушод хеле душвор ва вазнин аст. Ба худ як тасаввур кунед, ки ин гуна иншооти азиму мараккабро зери замин бунёд кардан  вақту маблағ, техникаю қувваи кориро талаб мекунад. Аз ин рӯ иншоот хеле қиммат меафтид ва сохтмонаш солҳои бисёр кашол меёфт. Мо қарор додем, ки иншооти обқабулкуниро дар берун созем. Ва хато накардем. Ана имрӯз ҳаёт дурустии фикру амали моро исбот кард”.

         Ҳамагӣ мусоҳибаи мазкур  4-5 саволро дар бар мегирад, лекин саволгузориҳо рафти сохтмонро пурра дар бар мегиранд ва журналист муваффақ низ шудааст. Чунки дар мусоҳиба саволҳои мушахас ва ба маврид дода мешавад. Ба ин маънӣ профессор М. Муродӣ чунин андеша дорад: “Дар мусоҳиба саволсозӣ ва саволгузорӣ нақши муҳим мебозад. Барои он ки саволҳои журналист барҷой, мақсаднок ва ҷолиб бароянд, ӯро тайёрии пешакӣ мебояд. Тайёрии мусоҳибаороиро  интихоби мавзуъ, муайян намудани мусоҳиб ва омода намудани саволҳо ташкил медиҳад” ().

 Дар ин мусоҳиба ин усулҳо истифода шудаанд ва ин мавод дар қолаби жанри мусоҳиба таҳия шудааст, ки хонанда ба воситаи 4-5 савол ва ҷавобҳо пурра дар бораи сохтмони ГЭС-и Норак маълумоти кофӣ мегирад.

         Оре, ҳама он шахсоне, ки муддати қариб 20 сол дар ГЭС-и Норак кор карданд, онҳо дар ҳақиқат қаҳрамонанд ва ифтихори миллати тоҷик мебошанд ва хизматҳояшон ба халқу ватан барои ҳамешагӣ дар таърих бо ҳарфҳои заррин сабт шудааст. Ин ҷо зарур медонем, ки дар бораи яке аз коргарони ГЭС-и Норак, ки дар ҳақиқат фаъолияташ намунаи ибрат аст, чанд сухан гӯям. Рӯзномаи “Комсомоли Тоҷикистон” очерке бо номи “Муҳаббат” аз чоп баровардааст, ки муаллифаш Ҷамолиддин Тошматов мебошад. Номи қаҳрамони очерк Муҳаббат мебошад. Дар ин ҷо муаллиф муҳаббати як сокин, як ҷавонмардро нисбати Ватану ободии диёр инъикос мекунад, ки ҳар хонандае ин матлабро мутолиа намояд, аз рафтору ташаббусҳои қаҳрамони очерк илҳом мегирад. Бояд гуфт, ки қаҳрамони очерк аз оғози сохтмони нерӯгоҳ то анҷоми он иштирок намудааст: “Ӯ боз болои ҳамон харсанг омада қарор гирифт. Ин харсанг дар миёни шохҳое, ки корвони шутурро ба хотир меоварданд афтида барои Муҳаббат ҳамчун нишастгоҳ хидмат мекард. Болои санг нишасту поёнро назорат мекард… Дар пайраҳае, ки аз боло чун риштаи сафед менамуд, равуои одамон канда намешуд. Вай ба ҷунбуҷули одамон нигариста ба баҳри андеша фуру мерафт… Ногоҳ аз поён, гӯё аз автомат тир холӣ мекарда бошад, садои гӯшхароши тир-тири ускунаи пармакунӣ шунида шуд. Риштаи хаёли Муҳаббат гусасту вай ба он сӯе, ки садо меомад, нигарист. Аммо акнун диққати уро мошинҳое , ки дар роҳи Душанбе- Кӯлоб рафтуомад доштанд, ба худ ҷалб карданд. Яке аз онҳо мошини брезентпӯше дар таги чинори канори роҳ омада қарор гирифт. Чашмони Муҳаббат ба он афтиду дар ҷояш карахт шуда монд”.

         Муаллиф қаҳрамони очеркашро аз давраи наврасӣ, ки дар теппаҳо машғули молчаронӣ буд тасвир мекунад ва басо моҳирона воқеаро ба сохтмони бузурги ГЭС пайваст мекунад. Муҳаббат дар дил ҳис мекард, ки ояндаи ӯ ба дарёи Вахш пайвандӣ ногусастанӣ дорад ва ҳамеша аз болои теппаҳо истода дарёро назар карда, аз он манзара ҳаловат мебурд. Дар аввал бунёди як ГЭС –и азим барои ҳама ба монанди афсона буд ва қаҳрамони очерк низ чунин мепиндорад. “Як ҳафта шуд, ки дар қишлоқ овозае паҳн гардид: “Дар ҷое, ки купруки Пулисангин бино ёфтааст, гӯё ГЭС-и азиме месохтанд, Деҳаи Норак ба шаҳр мубаддал мегаштааст, Деҳаи Тутқавул бошад, дар таги об мемондааст.  Дар ҳар хонадон, дар кӯю кӯча, дар даҳони хурду калон ҳамин гап. Баъзеҳо бовар кунанд, баъзеҳо онро инкор мекарданд”().

         Ба кори ГЭС ба кор даромадани Муҳаббат ҷолиб аст. Муҳаббат бо ҷӯраҳояш барои тамошо меравад ва яке аз кормандони ГЭС  ӯро ҷеғ зада мепурсад.

  • Гӯгирд дорӣ?… Муҳаббат бо ишораи тасдиқ сарашро ҷунбонд ва каме далертар шуда аз кисааш гӯгирдро баровард. Ҷавони пармачӣ сигаретро даргиронда баъд аз он ки ду се бор дуд кашид, гӯгирдро баргардонд.
  • – Гиред ба ман даркор не…
  • – Номат чист?..
  • Муҳаббат.
  • Номи нағз доштаӣ. Мехонӣ?
  • Ҳа, синфи даҳумро тамом кардам.
  • Оҳо, хело хуб! Ҳоло чи кора?
  • Бе кор.
  • Ин тавр бошад, ба пеши мо биё кор ёд медиҳем, майлаш? ().

Ҳамин тавр, аввал дар экспедисия ба кор медарояд, баъдан ба узели бетон корро шуруъ мекунад. Дар очерк қаҳрамон чунин тасвир ёфтааст, ки ҳам кор кардааст, ҳам хондааст, ҳам ба хизмати аскарӣ рафта, баъд боз корашро дар ГЭС давом додааст ва то дараҷаи Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ расидааст. Албатта, қаҳрамони очеркҳо корҳоеро анҷом медиҳад, ки ба одамони муқаррарӣ дастнорас аст ва дар давоми очерк мо шоҳиди якчанд корнамоиҳои Муҳаббат мешавем.

         Аксарияти маводе, ки мо дар ин маврид таҳлил намудем, марбут ба  ГЭС- и Норак мебошад ва дар ҳамаи онҳо зикр шудааст, ки сабаби асосии пеш аз муҳлат анҷом ёфтани сохтмони ГЭС ин дар дӯстӣ ва аз як гиребон сар баровардани сохтмончиён ва роҳбарони кордони онҳо буд ҳамаи мушкилиҳои пешомадаро бо иродаи қавӣ ва маслиҳати якдигар ҳал мекарданд, ки ин натиҷаи хуб додааст. Вақте ки Камбинати хонасозии Орҷоникидзеобод калонаҳои оҳану бетонро дар вақташ намефиристад, мутасаддиён бо роҳи дӯстӣ ин масъаларо ҳал мекунанд: “- Биё додар, як кор кунем. Дидем, ки телефон ба кор нарафт, дӯстиро ба кор барем. Ман ба роҳбарони управленияатон низ мегӯям… Ҳу, дар хотират ҳаст, сентябри соли 1970 Леонид Илич Брежнев ба Норак омада, зимни суҳбат бо коргарон дархосту пешниҳодоти сохтмончиёнро ба ҳисоб гирифта гуфта буд: “Беҳтар мешуд, ки ба коргарони масолеҳу асбобу ускунаҳо техникӣ расонанда муроҷиат кунед. Танҳо дар сурати аз кору бори якдигар огоҳ будан ҳамдигарро дастгирӣ кардан суръати корро тезонидан мумкин аст”. Ана, дар ҷавоби ҳамин суханон ба Орҷоникизобод, албатта раветон”.

         Аз охири очерк маълум мешавад, ки муаллиф бо қаҳрамон риштаи дӯстӣ доштааст ва ин маълумот маълум мешавад, ки муаллиф ба сохтмон на як бору ду бор, балки зуд-зуд мерафтааст ва аз аҳволи сохтмончиён ва кори ГЭС аз наздик шинос аст. Худи муаллиф дар ин маврид мегӯяд: “Вақте ки ман дар бораи хулосаи очерки навиштаам андеша мерондам, аз дар дӯсти журналистам – Роман даромада омад, риштаи хаёлам гусаст… Дар аснои суҳбат вай гуфт.

  • Ба командировка ба Норак рафта будам, иттифоқо дӯстатон Муҳаббатро вохӯрдам. Вай маро ба мошинаш савор карду то роҳи калон оварда монд. Ба шумо як хатча ҳам навишта дод. Мана гуфт Роман коғазчаи қаткардашударо дароз карда ва аз ҷояш бархест”.

Ҳамин тариқ, ҳама он маводе, ки дар матбуоти даврӣ ба муносибати бунёди ГЭС-и Норак ба табъ расидааст, хусусияти тарбиявӣ дошта, насли имрӯзро ба ободии Ватан ҳидоят менамоянд ва яке аз вазифаҳои публитсистика низ дар ҳамин аст, ки дар бунёди иншоотҳои азими кишвар ширкат варзанд, ҷараёни корномаи сохтмончиёнро рӯи коғаз оранд то наслҳои оянда аз масъулияти ниёгон дар назди халқу Ватан огоҳ гардида, ба онҳо арҷгузорӣ намоянд.  

  Кучарова Н.А., дотсенти

 кафедраи матбуот

ТАЪРИХИ ТАЪСИСИ БАРНОМАИ “ҲУСНИ БАЁН”

0

Имрӯз бо ташаббуси кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи ДМТ бахшида ба Рӯзи забони давлатӣ ва бузургдошти доктори илми филология, профессор, Корманди шоистаи Тоҷикистон,  Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон, забоншиноси маъруф, зиндаёд Баҳриддин Камолиддинов маҳфили навбатии “Меҳри сухан” баргузор гардид. Профессор Баҳриддин Камолиддинов солиёни дароз дар баробари фаъолияти пурсамари илмиву таълимӣ дар шабакаи “Баҳористон” барномаи “Ҳусни баён”-ро мебурданд, ки дар рафти он риояи меъёри забони адабии тоҷикӣ дар истифодаи калима, ибора, ҷумла, меъёри талаффуз, калимасозӣ ва шаклсозӣ, масъалаҳои ҳусни баён баррасӣ мегардид. Дар робита ба ин дар маҳфил журналисти муваффақ ва сермаҳсул, корманди телевизиони “Сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ” Умеди Шарифзод иштирок ва суханронӣ намуд. Маҳфилро нахуст профессори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ Мирзоева Моҳира Мадиброҳимовна ҳусни оғоз бахшид. Мавсуф нақши устод Баҳриддин Камолиддиновро дар рушди забоншиносии тоҷик, махсусан, услубшиносӣ ва медиалингвистика, тарбияи шогирдон, таъсиси маҳфили “Меҳри сухан” қайд намуд. Сипас, сухан ба журналист Умеди Шарифзод дода шуд. Ӯ дар бобати хизмати профессор Баҳриддин Камолиддинов дар рушди забоншиносии тоҷик, таъмини асолати забони адабии тоҷикӣ, тозаву беолоиш нигоҳ доштани он, ҳамчунин фазилатҳои инсонии он кас суханронӣ намуд. Таваҷҷуҳи иштирокчиёни маҳфилро чӣ тавр ба миён омадани барномаи “Меҳри сухан” (баъдан “Ҳусни баён”), ҷараёни сабти он, мушкилот дар ин самт ба худ ҷалб кард. Умеди Шарифзод ба суолҳо ҷавоб дод ва донишҷӯёнро барои ҳамкорӣ бо телевизиони “Сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ” даъват намуд. Баъдан профессорони кафедра Мушаррафа Ҷӯраева  ва Меҳроб Ҷумъаев ба сухан баромада,  хотираҳояшонро аз даврони ҳамкорӣ бо устод нақл карданд. “Агар ман забоншинос намешудам, боғбони хуб мешудам” ба ёд оварданд суханҳои устодро М. Ҷӯраева. М.Ҷумъаев зикр карданд, ки агар умр ба устод вафо мекард, хотираҳои он касро дар як китоб ҷамъ меовардем”.

“Устод Баҳриддин Камолиддинов, воқеан, боғбони хуби боғи умр ва гулшани маърифат буданд, ки ҳам фарзандони хуб ва ҳам як идда шогирдонро тарбия карда ба камол расониданд. Чароғи меҳри сухан, ки устоди азиз фурӯзон карданд, ҳаргиз хомӯш нахоҳад шуд. Ёдашон гиромӣ бод”. Бо ин суханҳо муаллима Моҳира  Мирзоева ба чорабинӣ ҳусни анҷом бахшид. Маҳфил дар сатҳи олӣ ва басе хотирмон гузашт.

НБО «РОҒУН»- САМАРАИ ИСТИҚЛОЛ

0

АЗ АФСОНА ТО ҲАҚИҚАТИ НБО «РОҒУН»

Сохтмони НБО «Роғун» ҳанӯз соли 1976 оғоз ёфта буд ва аз ин марҳила то пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ баъзе аз корҳои он, махсусан кандани нақби асосии зери сарбанду нақбҳои обпарто анҷом ёфта буданд. Ин анҷом дар тафаккури мардум аллакай солҳои дурудароз ҷо гирифта, балки анҷоми анҷомҳо гардид. Бо пош хӯрдани давлати бузурги Шуравӣ Тоҷикистони тозаистиқлол ба гирдоби ҷанги таҳмилӣ гирифтор шуд ва идомаи сохтмони НБО «Роғун» ба афсона табдил ёфт, ки ҳамчун қиссаҳои нотамом ё орзуҳои амалинашаванда аз даҳон ба даҳон нақл мегардид. Мардум рӯҳан ва ҷисман ба ягон мӯъҷизае боварӣ надоштанд, ки сохтмони НБО «Роғун»-ро дубора ба роҳ монад.

Дар солҳои аввали соҳибистиқлолии Тоҷикистон “Афсонаи Роғун” чун қиссаҳои пештара боқӣ монд, зеро парокандашавии давлати Шӯравӣ умедҳои зиёдеро бо худ бурду оғози ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон ноумедиҳо овард. Миллати тоҷик пароканда ва хавфи ба фано рафтани давлат наздик буд. Мардум барои аз ҳалокат наҷот ёфтан аз зери тиру тӯп ва гуруснагӣ талош менамуданд. Қисми зиёди ҳамватанони мо хоки Тоҷикистонро тарк намуданд. Фазо пурғубор, пурпечутоб ва ноумедкунанда буд. Ба зудди фазои кишвар мусаффо шуд, умед дар дили тоҷик ҷо шуд, иттиҳоди деринтизор дарро куфт ва “Афсонаи Роғун” ба воқеият табдил ёфт. Дар саргаҳи ин иттиҳод ва ҳақиқат роҳбари ҷавон, вале ҷассуру ҷонфидо, сарвари кордон, шахси наҷотбахши миллат, ватандӯсту ғамхори миллат ва нафари кордону қавиирода, Президентии Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон меистад. Миллати парокандаро сарҷамъ ва ба рушду тараққиёти Тоҷикистон оғоз бахшиданд.

РОҲИ ПУРШЕБУ ФАРОЗИ НБО «РОҒУН»

Модоме ки 93 фисади Тоҷикистонро кӯҳҳо ташкил медиҳанд, пас сохтмони НБО «Роғун» дар мавзее амалӣ мегардад, ки дар оғӯши кӯҳҳои осмонбӯс қарор дорад. Шикофтани қалби кӯҳҳ, сохтани нақбҳо ва дигар корҳои зеризаминӣ дар неругоҳ аз қисматҳои асосии кор ба шумор меравад. Имсол расо 18 сол мешавад, ки «ҷанги таҳамтан»- и кормандони НБО «Роғун» барои расидан ба истиқлолияти энергетикии комили кишвар бо кӯҳҳои сарбафалак идома дорад. Онҳо қадам ба қадам корҳои сохтмониро дар ин иншооти бузург ба анҷом расонида, роҳи дуру дароз ва пурхавфу хатареро тай менамоянд, вале дар ин роҳ дилшикастагӣ ва хастагиро намеписанданд, балки устуворона ба пеш мераванд. Агарчанде оғози сохтмони НБО «Роғун» барои як давлати ҷавони соҳибистиқлоли Тоҷикистон мушкил бошад, вале сиёсати хирадмандонаю дурбинона ва пофишориҳои зиёди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки Тоҷикистонро дар замони мушкилтарин роҳбарияшро бар ӯҳда гирифта, мардуми парокандаро сарҷамъ ва дар дили онҳо умеди ояндаи некро кошт, бо ҳамин нерӯ ва иродаи қавӣ сохтмони НБО «Роғун»-ро ба роҳ монданд, балки ба дили мардум умед, ба танашон қувват Тоҷикистон ва мардуми кишварро ба ҷаҳониён муаррифӣ намуданд, ки мо тоҷикон миллати мутамаддину ободкорем. Бинобар ин рафти корҳои сохтмонӣ дар НБО «Роғун» таҳти назорати пайвастаи ҳукумати кишвар, махсусан Пешвои миллат қарор дорад.

Шуруъ аз оғози расмии корҳои сохтмони НБО «Роғун» – 26-уми сентябри соли 2005 то имрӯз Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон 13 маротиба (26.09.2005, 30.05.2008, 28.10.2009, 10.07.2012, 15-16.07.2015, 04-05.08.2016, 29.10.2016, 10.05.2017, 26.07.2018, 16.11.2018, 14.10.2020, 13.07.2022 ва 10.08. 2023) бо мақсади шиносоӣ бо рафти корҳои сохтмонӣ дар НБО «Роғун» сафарҳои корӣ анҷом додааст, ки он аз як то ду рӯзро дар бар гирифта, муҳим будани ин сохтмонро барои ҳамватанонамон исбот менамояд. Бо ҳамин мазмун дар суханронии худ Пешвои миллат дар рӯзи оғози расмии сохтмони НБО «Роғун» (26.09.2005) таъкид намуданд, ки «…ин иншооти азими стратегӣ ҷаҳиши бузурге дар роҳи таъмини истиқлолияти энергетикии Тоҷикистон буда, дар ин кор саҳми арзандаи Тоҷикистону Россия дар наҷоти баҳри Арал хоҳад буд, ки аҳамияти муҳимми минтақавӣ дорад». Хусусияти дигари НБО «Роғун» дар амал татбиқ намудани ташаббусҳои байналмиллалии Президенти кишвар дар самти самаранок истифода намудани захираҳои обӣ, ҳифзи пиряхҳо ва аз ифлосшавӣ эмин доштани экология мебошад, яъне НБО «Роғун» ва дигар неругоҳҳои барқие, ки дар Тоҷикистон барқ истеҳсол менамоянд аз нигоҳи экологӣ тоза буда, ҳамчун энергияи сабз арзёбӣ мегардад. Неругоҳи барқи обии «Роғун» дар силсилаи неругоҳҳои руди Вахш аз боло нӯҳум буда, дар минтақаи 110 километр дуртар аз пойтахти Тоҷикистон – шаҳри Душанбе ҷойгир аст. Неругоҳ аз 6 чарха иборат аст, ки қудрати ҳар кадом 600 мегаваттро ташкил медиҳад. Сарбанди нерӯгоҳи «Роғун» бо баландии 335 метр баландтарин садди заминӣ (гиливу сангӣ) дар ҷаҳон ба ҳисоб рафта, бо иқтидори 3600 мегаватт (беш аз 17 миллиард киловатт – соат) калонтарин нерӯгоҳи барқи обӣ дар минтақа хоҳад буд, ки ин рақам нисбат ба иқтидори истеҳсолии нерӯгоҳи барқи обии «Норак» якуним баробар зиёд мебошад», мувофик аст.

Ин имкониятро табиати Точикистон ба мо ҳадя намуда, мутахассисон аз он самаранок истифода менамоянд.

ҚАҲРАМОНОНИ НБО «РОҒУН»

Шукуҳу шаҳомат ва хизмати содиқонаи ҳар як корманди НБО «Роғун»-ро бояд дид. Сафари расмии навбатии Президенти кишвар, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон ба НБО «Роғун» дар таърихи 10 августи соли ҷорӣ рост омада, ба хотири шиносоӣ аз вазъи корҳои сохтмонӣ дар неругоҳ мебошад. Пешвои миллат дар суханронияшон дар вохӯрӣ бо бунёдгарони неругоҳи барқи обии «Роғун» ба он нуктаҳое таваҷҷуҳ намудаанд, ки то имрӯз корҳо дар он ба анҷом расидааст ва қисматҳои боқимонда идома дорад ва дар атрофи он фикру мулоҳизаҳояшонро баён намуда, чун мутахассис таҳлилу баррасӣ менамоянд, ки хеле ҷолиб аст. Ҳамчунин дар қисмати охири суханронияшон Пешвои миллат дар 15 бахш пешниҳод ва супоришҳо ба масъулин, сохтмончиёну кормандони НБО «Роғун» доданд, ки барои боз ҳам тезтару ба талаботи байнанмиллалӣ ҷавобгӯ будани корҳои сохтмонӣ дар неругоҳ шаҳодат медиҳад. Таваҷҷуҳи пайвастаи Президенти кишвар кормандони неругоҳро рӯҳбаланд намуда, дар ҷараёни кор ин манзараро хеле ошкорро ба мушоҳида гирифтан мумкин буд. Махсусан дар таърихи 19 августи соли ҷорӣ бо ташаббуси ректори ДМТ, доктори илмҳои иқтисодӣ, Хушвахтзода Қобилҷони Хушвахт устодону кормандони ДМТ (170 нафар) ба тамошои НБО «Роғун» сафарбар гардиданд, ки бо таассуроти зиёду хотирмоне аз он ҷо баргаштем. Бо тамошои табиати зебо ва роҳҳои ҳамвору мумфарш сипарӣ шудани ду соат вақтро ҳис накардем. Дар даромадгоҳи НБО «Роғун» микроавтоббусҳо чун корвони дуру дароз пайи ҳам қарор карданду аз дохили он як-як муаллимон берун шуданд. Гирду атроф гулзор, дарахтони пурбори себу нок гувоҳӣ аз меҳнаткашу файзбор будани мардуми тоҷик ва Тоҷикистон медиҳад. Дар ин майдон либоси махсус (камзул ва сарпӯши бехатарӣ) ба бар намудему ба пеш- ба майдони корзор сипарӣ шудем.

Як нақб ба нақби дигар моро чун зинаҳо ба кӯҳ баландтар мебурд ва бароямон роҳбалад, мутахассис Давронов Қурбонназар ҳар яке аз майдонҳои сохтмониро шарҳ дода, ба саволҳои сершумори мо муфассал бо табассум, муҳаббат ва ифтихор ҷавоб медоданд. Ҳангоми сухан рондан ба гирду атроф ишора намуда, чашмони Давронов Қ. барқвор медурахшид, ки хеле таъсирбахш буд. Бо ҳамин шакл аз панҷ нақб гузашта, қариб ба қуллаи кӯҳ расидем. Дар ин масофа даромадгоҳи нақбҳои навбатӣ (дар боло ду нақби дигар менамуд) ба назар чун равзанае менамуд, ки аз дур будани масофаи он гувоҳӣ медод. Нуқтае ки мо аз он ба гирду атроф назар менамудем қариб 300-350 метр аз замин баланд буда, худро дар оғуши кӯҳҳо дарёфтем. Аз ин баландӣ ба поён назар намуда, дар тарафи чап ҳаракати мошинҳо дар ҷушу хуруш ва кормандони неругоҳ чун мур заҳмат мекашиданд. Дар тарафи рост оби руди Вахш ҷорӣ буд, ки бо ишораи роҳбалад бар он ки сатҳи об бояд то боло (ҷойе, ки мо қарор доштем- 300-350 метр) барояд ҳама якбора ба поён таваҷҷуҳ намуда, ҳар яке худ ба худ ба муҳокима гузаштанд. Дар рӯ ба рӯ манзараи дигаре диққатро зиёд ҷалб менамуд, ки ба хатҳои кӯтоҳи шикаста (ба таври зигзаг)-и тани кӯҳ буд. Миқдори хатҳои шикаста 7-8 ададро ташкил намуда, аз боло ба поён омада, дар охири он кулбае меистод. Бо диққаттар ба он таваҷҷӯҳ намуда, пурсон шудем ва бароямон маълум гашт, ки ин хатҳои шикаста роҳест, ки ба воситаи нақлиёт кормандони нерӯгоҳ бо он рафтуомад менамоянд. Аз як тараф хавфнок будани он роҳ касро ба фикр фуру мебарад, вале аз ҷониби дигар ифтихормандона гуфтан мумкин аст, ки ҳар як корманди нерӯгоҳ қаҳрамон аст. Алабтта ҳам дар сохтани нақбҳо ва корҳои зеризаминӣ хавфу хатарҳо ба кормандон таҳдид мегардад, вале аз техникаи бехатарии риоя менамоянд ва барои ин шароит муҳайёст.

Мӯъҷизаҳои, ки дасти одамизод дар ин корзор ба вуҷуд меорад бо мӯъҷизаҳои табиат қувваозмоӣ менамояд. Аз шунидани садои тупу маводи тарканда дили модари тоҷик дигар дар ҳарос нест, балки ба қувваю бозуи фарзанди паҳлавонаш итминон дошта, барои кандани нақб, сохтани тамаддуни зеризаминӣ ва ободии диёр сафарбар менамояд. Дар сохтмони НБО «Роғун» низ сафи чунин паҳлавонони баномус кам нестанд.

Ҳар нафар кормандони НБО «Роғун» бо ному насаби хеш бо хатҳои заррин дар саҳфаи таърих сабт хоҳад шуд!

НАРГИС УСМОНОВА- мудири

 кафедраи матбуоти ДМТ

БУЗУРГОНРО БУЗУРГОН ЗИНДА МЕДОРАНД

0

Имрӯз (27.09.2023) дар факултети журналистикаи ДМТ бо ташаббуси кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ маҳфили “Меҳри сухан” бо иштироки шоир, рузноманигор Бузургмеҳри Баҳодур ва публитсист, мунаққид Ҳафиз Раҳмон баргузор гардид. Маҳфилро нахуст садри факултет доктори илмҳои филологӣ, профессор Бахтиёр Қутбиддин ҳусни оғоз бахшида, меҳмонони маҳфилро хайрамақдам гуфта, барои иштирокашон дар маҳфил изҳорои сипос карданд. Сипас, роҳбари маҳфил профессор Моҳира Мирзоева суханро ба меҳмони қадрдони маҳфил Бузургмеҳри Баҳодур доданд.

Меҳмон ибтидо бо мисраъҳои шеърии устод Рӯдакӣ сухани худро ифтитоҳ намуда, пасон дар мавриди тоҷик будан ва ифтихор кардан аз фарзандони бузурги он сухан карданд. Пас аз суханронии Бузургмеҳри Баҳодур адабиётшинос, устоди ДМТ Ҳафиз Раҳмон дар мавриди осори гаронарзиши ду намояндаи бузурги адабиёти тоҷик сухан карда, пасон аз ашъори шоири ҷавон Бузургмеҳр мисраъҳо қироат карданд.

Маҳфили мазкур бахшида ба Рӯзи Мавлоно ва Рӯдакӣ таҳти унвони “Бузургонро бузургон зинда медоранд” баргузор гардида, вобаста ба бузургдошти Мавлоно Ҷалолуддини Румӣ ва Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, инчунин нақши онҳо дар пойдории миллати тоҷик андешаҳо иброз карда шуд.

НАҚШИ СОХТМОНИ НЕРУГОҲИ БАРҚИ ОБИИ РОҒУН ДАР ТАРБИЯИ ҶАВОНОН

0

Одобу ахлоқ яке аз рукнҳои ташаккули инсони комил аст ва он дар муҳити оила, боғча, мактаб, донишгоҳ, хуллас, ҷомеа инкишоф меёбад. Фарде, ки ин зинаҳоро тай намудааст, метавонад бо ду роҳ равад: яке – бо роҳи дуруст дар натиҷаи тарбияи накӯ, дигаре – бо роҳи нодуруст, дар натиҷаи риоя накардани меъёрҳои ахлоқӣ.

Беҳуда дар урфият нагуфтаанд, ки: «Аз мост, ки бар мост». Саодати рӯзгори инсон дар натиҷаи зиндагии бобарор, меҳнати ҳалол ва одобу ахлоқи ҳамидаи инсонӣ ба даст меояд. Вақте ки фарзанди инсон дар руҳияи фазилатҳои неки инсонӣ тарбия меёбад, ӯ тарзе рафтор мекунад, ки бар зарари аъзоёни ҷомеа набошад. Аслан, инсоният дар тамоми давраҳои мавҷудияти худ ба тарбияи шахсияти комил, махсусан насли ҷавони худогоҳ, ниёз дошт ва ин масъалаи доғи рӯз дар ҳеҷ як давру замон аҳаммияти худро аз даст надодааст ва нахоҳад дод. Муҳаммад Авфии Бухороӣ дар «Ҷомеъ-ул-ҳикоёт» овардааст:

«Овардаанд, ки Абузурҷмеҳрро савол карданд, ки мардумонро чӣ беҳтар аст?

Гуфт: – Хиради модарзод.

Гуфтанд: – Агар набувад?

Гуфт: – Фарҳанги (илми) омӯхтанӣ, ки адаби вайро рост кунад.

Гуфтанд: – Агар набувад?

Гуфт:  – Хостае, ки ҳамаи айбҳоро пӯшад.

Гуфтанд: – Агар набувад?

Гуфт: – Ҳилм (нармдилӣ) ва мадоро, ки ҳилм мардумро биёрояд.

Гуфтанд: – Агар набувад?

Гуфт: – Марг беҳ аз зиндагонӣ, то роҳат ёбад аз худ ва халқ аз вай».

         Аз муҳтавои ҳикояи мазкур фаҳмидан душвор нест, ки инсони комил бояд дорои фазилатҳои неки инсонӣ бошад, то маҳбуби дигарон гардад. Барои тарбияи чунин як шахси бохирад роҳу омилҳоеро ҷустуҷӯй бояд кард, ки шахсро дар руҳияи дӯст доштани ватан, ифтихор аз озодиву истиқлол, созандагиву ободкорӣ, меҳнатдӯстӣ, инсонпарварӣ тарбия намояд.

         Яке аз роҳҳои босамари тарбияи шахсияти худогоҳу худшинос муаррифии дастовардҳои кишвар, хусусан иншоотҳои бузург, ба ҳисоб меравад. Ба таври мисол, агар мо диққати ҷавононро ба таърихи сохта шудани Неругоҳи барқи обии Роғун, аҳаммияти он дар рушди иқтисодиёти кишвар ва ҳаёти мардум ҷалб намоем, дар тарбияи онҳо ҳамчун шахсият саҳмгузор хоҳем буд. Ҳақ ба ҷониби сарвари кишварамон Эмомалӣ Раҳмон аст, ки гуфта буд: «Нақш ва аҳаммияти Роғун дар ҳаёти мо торафт меафзояд, зеро ин ҷо бузургтарин неругоҳи барқи обии давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон бунёд мегардад, ки барои кишвари мо аҳаммияти стратегӣ дорад».

Ҷавонони кишвар бояд хуб дарк кунанд, ки ин иншооти бузург дар як рӯз бино нашудааст. Дар раванди сохтмони он чӣ қадар қуввату тавон, донишу маҳорату малака, воситаҳои пулию молӣ, заҳматҳо сарф шудааст. Сохтмончиёни ин неругоҳ ба хубӣ дарк карданд, ки агар ин иншоот сохта ба истифода дода шавад, тамоми соҳаҳои хоҷагии халқи кишвар рӯ ба тараққӣ меорад ва Тоҷикистон аз чандин мушкилот раҳоӣ меёбад. Ин аст, ки онҳо ҳамчун фарзандони баору номуси ватан талош карданд, то дили кӯҳро кананд, қаъри заминро заминро кобанд, то аз об рӯшноӣ пайдо кунанд ва зиндагии мардум беҳтару хубтар шавад. Бинобар ин шиносоӣ бо раванди сохтмони НБО-и Роғун, ки далели ғурури миллӣ, ифтихори ватандорӣ ва нангу номуси мардуми Тоҷикистон аст, дар тарбияи ҷавонони мо саҳми назаррас хоҳад гузошт. Аввал ин ки дидани меҳнати коргарон – ҷавонмардони бурдбору тавоно онҳоро аз кӯйи бекорӣ ба меҳнатдӯстӣ мекашад; сониян, шиносоӣ бо бахшҳои неругоҳ дар дили ҷавонон ҳисси ифтихори миллиро бедор менамояд; баъдан, дар онҳо идеяи дӯст доштани ҳар ваҷаб хоки диёр, эҳтиром кардани арзишҳои миллиро ташаккул медиҳад; ҳамчунин шавқи эҷодкориву созандагиро дар ниҳоди онҳо бедор менамояд.

Насли наврас ва ҷавонони имрӯза бояд таҳти шиори «Тоҷикистон, ба пеш!» амал намояд, насли созандаву ободкору худогоҳ бошад ва фаромӯш накунад, ки      

Роғун бинои ваҳдату ҳамбастагии мост,

   Рафъи ҳазор мушкилу ҳам хастагии мост.

Чун арсаи садоқату номуси миллат аст,

       Роғун, ки рамзи қудрату пайвастагии мост.

Мирзоева М.М.- д.и.ф., профессори

 кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ

ИНТЕРНЕТҚАЛЛОБ Ё ФЕЙК ЧУН ЗУҲУРИ НАБАРДИ ИТТИЛООТӢ

0

Фейк аз забони англисӣ гирифта шуда, маънояш қалбакӣ, дурӯғ аст.  Дар шабакаҳои иҷтимоӣ хеле машҳур шуда дар ҳамоҳангӣ бо вожаҳои фейс ва фейсбук дар он ҷо серистеъмол аст. Вожаи фейк дар забони тоҷикӣ ба тозагӣ (2-3 сол шуд) ворид шуда, баҳсҳои гармеро низ ба вуҷуд овардааст. Дар забони англисӣ фейк ғайр аз маънои “қалбакӣ” ҳамчунин маънои фиреб, љаълӣ, тақлидро низ дорад. Бо шунидани ин истилоҳ фавран чизи сохтаву қалбакӣ пеши рӯ меояд.  Имрӯзҳо чизи қалбакӣ дар ҳама ҷо вуҷуд дорад – дар шабакаи умумиҷаҳонии интернет ва дар ҳаёти воқеӣ. Ҳамаи ин маъниҳоро ба инобат гирифта месазад, ки фейкро ба тоҷикӣ “интернетқаллоб” ё фиребгари интернетӣ гӯем.

Пештар мактубҳои беимзо (анонимкаҳо) фаъол буданд, ки дар солҳои репрессияи сталинӣ кори худро карданд. Надоштани оқибати ҳуқуқӣ ва бемасъулиятӣ анонимкаҳоро хеле “ҷасур ва нотарс” карда буд. Дар ин миён ғаразкорон тавассути анонимкаҳо аз душманони худ интиқом гирифта, ба туҳмату буҳтон машғул шуда, садҳо нафарро ба зиндону бадарға ва ҳатто қатл равона кардаанд. Яъне, дар мо фейк пештар низ вуҷуд дошт, ки собиқаи хубе надорад.

Ба таври пинҳонӣ паҳн намудани варақаҳои гуногун дар шакли газетаҳо дар мавзӯъҳои мухталиф низ як навъ фейки матбуотӣ аст. Варақаҳое, ки чун газета бо номҳои мустаор паҳн карда мешуданд, низ як навъи фейканд. 

Фейкҳои телевизионӣ ва радиоӣ низ мавҷуданд, ки аз тарафи созмону гурӯҳҳои махсус роҳандозӣ шудаанд. Шабакаҳои телевизионие, ки дар анкабути ҷаҳонӣ бо номи “телевизионҳои фейкии вики” машҳуранд, мавҷудияти ононро тасдиқ мекунад. Ибтидои ташаккулёбии фейки телевизионӣ барномаҳои шабеҳи “Маска”-и шабакаҳои ТВ-и Русияро номидан мумкин аст, ки зери баҳонаи бехатарии муштарӣ роҳандозӣ мешаванд. Дар ин ҷо ном, овоз, сурати муштарӣ тағйир дода мешавад. Фаъолияти чунин фейкҳо дар ҷангҳои иттилоотӣ пурсамар аст!

Дар набардҳои муосири иттилоотӣ созмону гурӯҳҳо ва ҳизбҳои манъшуда аз фейкҳои радиоӣ, телевизионӣ ва интернетӣ истифода мебаранд. Ҳукуматҳо, мақомотҳо низ бо истифода аз фейкҳои муқобил дар баробари чунин фейкҳо муборизаи густурда мебаранд. Махсусан дар ҷаҳони виртуалӣ ин муборизаҳо бо иштироки хонандагони зиёд аз ду тараф моҳияти асосии ин набардҳоро нишон медиҳад.     

Вожаи дигаре, ки ҳоло дар забони мардум нест ин “Флог” мебошад. Флог –  ин  публикатсияҳои фармоишӣ дар интернет ва блогҳои қалбакӣ мебошад. Оянда шояд ин вожа низ серистифода шавад (Худо накунад!), аз ин рӯ овардани он аз аҳамият холӣ нест. Сомонаи қалбакӣ ё блоги қалбакиву сохта барои пурсамартар кардани мақсадҳои ҳизбиву гурӯҳӣ созмон дода мешаванд. Масъулияти чунин сомонаҳоро касе ба гардан гирифтан намехоҳад. Он барои фитнаи бузургтаре омода мешавад!

Яъне, фейк шакли дигари ҳамон анонимҳо дар ҷаҳони виртуалӣ мебошад.

Фейк бо сабабҳои зерин кушода мешавад:

  1. Шахс намехоҳад бисёр маълумот ва иттилоотро аз номи аслии худ диҳад;
  2. Аз чизе тарс дорад;
  3. Намехоҳад бо номи аслиаш баромад кунад;
  4. Аз фейкҳои муқобил интиқом гирад;
  5. Дашному ҳақоратҳоро бе малол истифода барад;
  6. Сурат ва видеоҳои фаҳшро бемалол дар шабака партояд;
  7. Масъулият надошта бошад ва аз оқибатҳои ҳуқуқии амалаш бепарво бошад.

Моҳият ва зарарҳои фейк

Маълумотҳое, ки фейк паҳн мекунад, зери “паёмҳои муътамад”, ба ҳаёт ва саломатии шаҳрвандон таъсир расонда, ба моликият, вайроншавии тартиботи оммавӣ, ҷамъиятӣ ва ё амнияти ҷамъиятӣ дахолат карда, ба фаъолият ё қатъи фаъолияти иншооти таъминоти ҳаётан муҳим, мисли нақлиёти ҷамъиятӣ, инфрасохтор, ташкилотҳои қарзӣ, энергетика, саноат ва коммуникатсия  таҳдид мекунад.

Ба ғайр аз ин маълумоти бардурӯғи фейк ба шахс зарари равонӣ-психологӣ расонида, метавонад ӯро аз фаъолияти аслии корӣ берун кунад. Маълумоти фейк агар ба ҳаёти шахсӣ оилавӣ ва дигар сирҳои шахсӣ дахл дошта бошад, метавонад ба оқибатҳои ногувори худкушӣ оварда расонад. Зарари равонии онро бо пул ҳисоб кардан ғайримкон аст.

Дар зери ниқоби фейк метавонад ғаразҳои шахсӣ, гурӯҳӣ, ҳизбӣ, ҷиноятӣ, маҳалгароӣ, миллатчигӣ, нажодпарастӣ пинҳон карда шавад.

Фейк аз он ҷиҳат, ки тавассути сурат ё видеои пинҳонӣ ҷинояткорро фош мекунад ё дар корҳои тафтишотӣ тавассути сурату видеои партофташудаи ин фейк мақомот ҷинояткорро фош ва зиндон мекунад, аҳамият дорад. Аммо аз он ҷиҳат, ки фейк дар тарҷумаи тоҷикӣ интернетқаллоб аст, наметавон онро аҳамият номид! Дигар дар фаъолияти ҳаррӯзаи фейк ягон ҷиҳати мусбат нест! Зеро чизе ки мусбат аст, зарурати бо фейк амалӣ шуданаш нест!

Адабиёт

  1. Артемов В., Семенов В. Би-Би-Си: История, аппарат, методы радиопропаганды. – М.: Искусство, 1978. – 256 с.
  2. Усмонов И. К. Воситаҳои ахбори омма ва сиёсати хориљии Тољикистон.- Душанбе: Сино, 2003.- 64 с.
  3. Шевчик Е.В. Радиодиверсанты. – Минск: Белорус, 1980. –  127 с.
  4. Муқимов М. «Озодӣ» – зодаи љанги сард./Боли сухан.- Душанбе: Сино, 2004. – С. 63-66.
  5. 17. Муқимов М. Радиои BBC дар Љанги дуюми љаҳон. /Меваи истиқлол. – Душанбе, 2006. -С. 26-30.
  6. Љовид Муқим. Сиёсат ва љанги иттилоотӣ.- Душанбе: Деваштич, 2006.- 71 с.
  7. Техника дезинформации и обмана. – М.: Мысль, 1978.- 246 с.

Исматов С.М. – дотсенти кафедраи услубшиносӣ

ва таҳрири адабии факултети журналистикаи ДМТ

ОМИЛҲОИ РУШДИ МАТБУОТИ МАҲАЛЛӢ

0

Матбуоти маҳаллӣ, ки дар даҳсолаи 1930 ба вуҷуд омада шакл гирифт, айни замон дар марҳилаи нави сиёсиву иҷтимоӣ қарор дорад. Дар оғози тавлиди ин типи матбуоти даврӣ ҳамчун як ҷузъи нисбатан нави матбуоти давлатӣ бо суръати баланд аудиторияи махсусро соҳиб мегардид. Дар охирҳои асри Х1Х ва остонаи асри ХХ дар ҷавоб ба мактубҳои муаллифони фаъоли матбуоти маҳаллӣ Максим Горкий чунин хитоби уммедворкунандаро баён дошта буд: «Ба матбуоти маҳаллӣ нигоҳ кунед. Он алакай ба як неру табдил ёфтааст. Қариб шаҳру губернияе намондааст, ки газетаи худро надошта бошад: дар баъзе шаҳрҳо (Одессса, Саратов, Киев, Харков ва ғ.) шумораи онҳо якчанд мебошанд. Бо маънавиёт ва маърифати шоиста Россия ба пеш бетаваққуф қадам зада истодааст». [2, с. 29] Ишораи боло бештар хосияти таърихии матбуоти маҳаллиро бозгӯ менамояд, ки чи гуна дар аввалин қадамҳо маҳбубияту нуфузро бо рисолати идеологӣ соҳиб гашта буд. Ин шева метавонист, ки садои рӯзномаро бо оҳанги замона мувофиқ сохта, аз дурнамои неку мусбати он дарак диҳад. Имрӯз ба дурнамои матбуоти маҳаллӣ нигариста гуфта метавонем, ки алҳол барои ин матбуот ҳолати шахшудае ба миён омадааст. Муҳаққиқон, рӯзноманигорон, намояндагони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва баъзан худи ҳокимиятдорони маҳаллӣ қоил мебошанд, ки ин матбуот як навъ ҳолати буҳрониро аз сар мегузаронад. Дар соли 2008 муҳаққиқ А.Саъдуллоев чунин гуфта буд: «…журналистикаи мо акнун ба чорроҳаи инкишоф расидаву ҳанӯз самти дилхоҳро интихоб накардааст ва дар бештари навоҳиамон ҳанӯз журналистикаи примитивӣ фаъолият мекунад».[7, с. 62]  Ибораи “журналистикаи примитивӣ” ишора ба анъанаву қолабҳои меросмонда аз замони шӯравӣ дорад, ки он то кунун боқист. Таъкиди муҳаққиқ дар мавриди самти дилхоҳро интихоб накардани матбуот ишора на ба пешрафт, балки ба ҳолати буҳронии матбуот дорад. Дар ин масъала андешаҳои дигар нишондиҳанди он мебошанд, ки матбуоти маҳаллӣ дар ин давраҳо бо ҳама тағири фазову муҳит ва душвориҳои давраи гузариш гӯё дар паи рушд қарор дорад. Дар оғози солҳои 2000-ум муҳаққиқ И.Усмонов ба ҳолат ва авзои матбуоти тоҷик ва аз ҷумла, матбуоти маҳаллӣ чунин баҳогузорӣ кардааст: «Системаи рӯзномаҳои имрӯзаи Тоҷикистон ба маънои умумияш журналистикаи замони гузаришро нишон медиҳад. Гарчи дар иддае аз ноҳияҳо ва вилоятҳо рӯзномаҳои шаҳрӣ – ноҳиявӣ боқӣ монда бошанд ҳам, аммо ҳамчунин дар он ҷойҳо рӯзномаҳои ширкатии ғайридавлатӣ пайдо шудаанд».[9, с. 87]

         Таҳқиқу қиёсҳо нишон медиҳанд, ки ҳеҷ яке аз муҳаққиқон ва кормандони матбуоти имрӯза натавонистаанд, ки шаклу шеваи нави шоистаи қолаби инкишофи матбуоти маҳаллиро пешниҳод намоянд. Сарфи назар аз баъзе омилҳо, раванди озодиҳои васоити ахбори омма боис гашта истодааст, ки дар маҳалҳо низ тавлиди матбуоти озод суръат пайдо намояд. Имрӯз эҳсос мешавад, ки барои тавсеаи раванди озодиҳои онҳо баъзе механизмҳо кифоя нестанд. Чунончӣ ин навъи матбуот низ дар тиҷорат озодиҳои бештарро талаб менамояд. Рӯзномаву маҷаллаҳо дар бахшҳои ҳуқуқиву иқтисодӣ низоми худидораи мустақилро тақозо менамоянд. Дар маблағгузориҳо дар як маҳал мустақилиятро мехоҳанд. Тавре маълум аст, аксар матбуоти маҳаллии кишвари мо бо дастур ва баъзе маблағгузории вазорати фарҳанг фаъолият менамоянд.

Қонунҳо ва доираҳои худидораи маҳаллӣ имкон ва шароит ба вуҷуд меоваранд, ки матбуоти ноҳиявию шаҳриву вилоятӣ ба вуҷуд оянд. Махсусан, дар шароити имрӯза он роҳҳои сифатан наву ҷолибро ҷӯё мешавад. Дар навбати аввал нақши коммуникативии он боқӣ мемонад. Реклама ва истифодаи он барои матбуоти маҳаллӣ низ ҷузъиёти бегона ба ҳисоб намеравад. Имрӯз дар таҷрибаҳои ҷаҳонӣ собит гаштааст, ки рекламадиҳандагони кишварҳои пешрафта тавассути рекламаи матбуоти маҳаллӣ аввалин равзанаи муваффақияти парвозро дарёфт кардаанд. Тавассути ин реклама дар як минтақа коргоҳи муайян нуфузу эътибор пайдо менамояд. Бо гузашти вақт шуҳрату эътибор сарҳадҳои як минтақаро убур менамоянд ва он метавонад, ки дар саҳифаҳои матбуоти марказӣ ҷои худро пайдо намояд. Муҳаққиқ Ф. Олешко раванди пешрафти матбуоти ноҳиявию шаҳриро дар қиёс ба матбуоти марказӣ дар солҳои 2002 омӯхта ба чунин хулоса меояд:«19 фоиз тиражи ВАО-и маҳаллӣ баланд гаштааст. Таваҷҷуҳ ба матбуоти маҳаллӣ боло меравад. Асрори ин комёбӣ он аст, ки ин навъи матбуот аз усули рекламаи худ корбаст карда метавонанд». [5, с. 165]  Масъалаи рекламаи худи матбуот то андозае майдони маҳдуди муаррифӣ ба ҳисоб равад ҳам, аммо ин ҷараёнро низ таваҷҷуҳи омма суръат мебахшад. Тираж, миқдори саҳифаҳо, обурангии ороиш, ҳаҷм ва андоза (формат) ва ахиран мазмуну мундариҷа боис мешавад, ки доираи эътибору нуфузи нашрия дар ҷомеа баланд гардад.

Дар шароити феълӣ таваҷҷуҳ нисбат ба матбуоти маҳаллӣ ба он ваҷҳ бедор шуда истодааст, ки онро ба як василаи барқарор сохтани муколамаи иҷтимоӣ ва шаклгирии фазои иҷтимоӣ табдил додан мехоҳанд. Ин ҷиҳат низ ҳанӯз доманаи густурда надорад ва хос ба он минтақаҳое мебошад, ки сатҳи фарҳангиву иқтисодии нисбатан пешрафта доранд. Таъсиргузории доираҳои махсус ва ҳукумат дар дигаргунии тамоми самту зинаҳо ба монанди маблағгузорӣ ва инкишофи озоди нашрия, афзалият ва норасоиҳо, лаҳзаҳои натиҷабахш ва баръакси фаъолияти мухбирон дар кори эҷодӣ, омилҳои инкишофдиҳандаи кори эҷодӣ дар такя ба вокуниш ва дастгириҳои аудитория, манфиатҳои редаксия дар самти фармоишҳо ва рекламаву эълонҳо, манфиатҳои тиҷоративу молӣ (обуна ва маблағгузорӣ) ва амсоли он мусоидат карда метавонанд.

Тағирот ва таҳаввулоти иҷтимоиву иқтисодии минтақаи муайян ба таври ҳатмӣ дар пешрафти матбуоти маҳаллӣ таъсир мегузорад. Масалан, минтақае бо номи МОИ вуҷуд дошта метавонад, ё ин ки минтақаи наздисарҳадие дар ҳолати мураккабу нозуке қарор мегирад ва ҳатман нашрияеро дошта метавонанд, ки дар қиёс бо як нашрияи маҳалу минтақаи ҳамсоя тафовут дорад. Минтақае ҳам вуҷуд дошта метавонад, ки дар мамлакат марказ ё базаи таҷаммӯи ахбор дониста мешавад. Ин омил бо назардошти сатҳи иқтисодӣ, иҷтимоӣ, шароити зиндагии одамон, фарҳанги сиёсӣ, афкори умуми як минтақа, фарҳангу анъанаҳо ва амсоли он чеҳраи як маҳалу минтақаро сохта метавонад. Сатҳи иқтисодӣ ва синну соли кормандони нашрияи маҳаллӣ ду омили муҳими мавҷудияту фанои ин навъи матбуот дониста мешавад. Муҳаққиқ М.Муродов вобаста ба ин омилҳои нигаронкунандаро чунин ишора мекунад: «…фарз кардем бо иллати камии маош рӯзноманигорони ҷавон аз кор саркашӣ кунанд, собиқадорон ба нафақа раванд, фаъолияти нашрияҳоро кӣ идома медиҳад, анъана куҷо мешавад, таъсири мактабҳои эҷодӣ ба кӣ мерасад».[4, с. 42]

Гумон аст, ки корманди имрӯзаи рӯзномаи маҳаллии мо намунаи матбуоти маҳаллии кишварҳои пешрафтаи ҷаҳонро дида бошад. Дар кишварҳои пешрафтаи хориҷӣ имрӯз табодули ахбори матбуоти маҳаллӣ аз рӯи миқдору шумора нисбат ба матбуоти миллӣ бештар аст. Сарфи назар аз дастгириҳову маблағгузориҳои ҳокимиятҳои маҳаллӣ онҳо дар инкишофу мавҷудияти худ мустақиланд. Ба ҳисоби миёна аз 40 то 60 фоизи даромади онҳоро рекламаҳое ташкил медиҳанд, ки вобаста ба нуфузу эътибори нашрияҳо фармоиш дода мешаванд. ВАО-и маҳаллӣ, махсусан, дар ҷаҳони ғарбӣ нуфузу эътибори қавиро соҳиб аст. «Амрикоиҳо зиёда аз даҳ ҳазор радиостансияҳоро дар ихтиёр доранд, ки қисмати бештари онҳоро радиоҳои маҳаллӣ ташкил медиҳанд».[3, с. 114].Радиои маҳаллии ИМА имрӯз дар сатҳи байналмилалӣ мақом дорад. Дар паҳлӯи он мавҷуд будани ҳазорон номгӯи матбуоти маҳаллӣ як амри табиӣ мебошад. Майлони бештар гаштани шумораи онҳо то ҳанӯз давом дорад. Инчунин ҳолат барои матбуоти маҳаллии аврупоӣ, аз ҷумла Олмон хос мебошад. Аз рӯи анъана олмониҳо ба матбуоти музофотӣ бештар майлу таваҷҷуҳ доранд. Пешравии матбуоти маҳаллии ҷаҳонӣ дар баъзе минтақаҳо дида шавад ҳам, аммо ҷузъиёти алоҳида аз дигар авзоъ низ дарак медиҳад. Ба назар чунин мерасад, ки мушкилоту буҳронҳо барои матбуоти маҳалли хориҷӣ низ вуҷуд дорад. Муҳаққиқ Херман Майн аз «алоқаву робитаи нашрияҳои ҳаррӯзаи маҳаллӣ»[10, с. 18], ёдрас гардида, онро муҷиби шаклгирии умумии матбуоти Олмон дар шароити феълӣ баҳогузорӣ кардааст. Мавсуф  ин гуна матбуотро «дорои мавқеи шадиду амиқ»[10, с. 18] номидааст. Барои пешрафти матбуоти маҳаллӣ таҷрибаи журналистони баъзе кишварҳои аврупоӣ метавонад омӯзанда бошад. Онҳо бо доштани иттифоқҳои касабаи боиқтидор дар мавриди омода кардани кадрҳои журналистии неруманд талош мекунанд. Сиёсати давлатӣ низ ин гуна иттифоқҳои касабаро дастгирӣ менамояд. Ин иттифоқҳои касаба корхонаҳои истеҳсолие доранд, ки даромади онҳо барои пешрафти матбуот нигаронида мешаванд. Иттифоқҳои касабаи мазкур редаксияҳоро бо адабиёту дастурҳои ройгон таъмин мекунанд. Фаъолияти онҳо ба музди маоши журналистон таъсир мерасонанд. Журналистони соҳибихтисоси фаъол музди маоши бештар мегиранд. Аз ҳисоби журналистони бонуфузу соҳибэътибор таҳлилгари беғаразу бетарафро (пресс – трибун) интихоб мекунанд. Ба воситаи онҳо фактҳои алоҳидаро дар бораи кори хуби журналистон ва баръакс фаъолияти манфии журналистонро муайян мекунанд.

        Муҳаққиқ М.Муродов«аҳамият додан ба ҷанбаҳои касбӣ ва техникӣ»[4, с. 73] -роомили аслии рушди матбуоти маҳаллӣ мешуморад. Касбияти заифи имрӯза низ дар идораи нашрияҳои маҳаллӣ нигаронкунанда мебошад. Дар чунин бунбаст ва ҳолати буҳронӣ масъалаи омода кардани кадрҳо ва ҷобаҷогузории онҳоро танҳо дар сатҳи давлатӣ ҳал кардан мумкин аст. Принсип ё хосияти минтақавӣ дар масъалаи омодасозии кадрҳо то андозае бояд нигоҳ дошта шавад ва онро дар заминаи базаи пуриқтидори донишгоҳҳо ба вуҷуд овардан мумкин аст. Ин равандро дар асоси омӯзиши фосилавӣ низ ба роҳ гузошта, органҳои ҳокимияти маҳаллӣ бояд таъмин ва омода кардани кадрҳои журналистиро ба нақша гиранд ва дар асоси ҷудо кардани маблағҳову пешниҳоди квотаҳо дурнамои инкишофи матбуоти худро таъмин намоянд. Фармоишгар кадри ҷавони дар марказ ва нуқтаҳои дур омодашударо ба кор сафарбар менамояд. Ин як омили зинда нигоҳ доштани матбуоти маҳаллӣ аст.

Масъалаи маоши ниҳоят пасти рӯзноманигори маҳаллӣ дар ҳолате ки бояд ба шароити нав мутобиқ гардад, ниҳоят нигаронкунада мебошад. Ин ҷиҳат аввалин ҷузъиёт дар маҳдуд сохтани доираи кадрҳои журналистӣ мебошад. Ҳарос аз «хароҷоти сафари хидматӣ»[6, с. 269] ва «рӯзноманигори болои курсӣ»[6, с. 269-270] -ро Э. Полетаев далели равшани бозмондагии матбуоти маҳаллӣ ва, умуман, матбуот медонад. Ҷои инкор нест, ки ба ин ҳолат дар кишвари мо, пеш аз ҳама, матбуоти маҳаллӣ гирифтор аст.Ибораи «рӯзноманигори болои курсӣ»ишора ба муҳити аз даврони шӯравӣ боқимонда дорад, ки то кунун чанд собиқадор танҳо бо нишастан дар курсиву мизи кории идора фаъолияти рӯзномаро пеш бурдан мехоҳанд. Ҳамин аст, ки борҳо муҳаққиқон аз «аудиторияи куҳансоли матбуоти маҳаллӣ»[8, с. 64] ёдрас мешаванд, ки ташвишовар будани дурнамои тамоми матбуоти маҳаллиро нишон медиҳад. Ҳамзамон дар ин радиф барои як навъ аз даст додани мабуоти маҳаллӣ нокифоягии ташаккули афкори умуми маҳал, заифии ташкилотҳои тиҷоратии давлативу ғайридавлатӣ, ҷомеаи шаҳрвандии нофаъол ва амсоли ин мусоидат карда метавонанд.

Дар пешрафт ва ташакули матбуоти маҳаллӣ дар кишварҳои хориҷӣ таъсири кланҳо (доираву гурӯҳҳои ҳокиму ҳокимиятхоҳ) чашмрас аст. Онҳо барои манфиатҳои сиёсиву иқтисодии худ аз васоити ахбори оммаи маҳаллӣ ба таври густурда истифода мекунанд. Дар Русияи имрӯза ин ҳолат бештар мушоҳида мешавад. Дар кишвари Русия баъди барҳам хӯрдани Иттиҳоди Шуравӣ чунин як фаҳмиш ва тавсифе вуҷуд дошт, ки ҳокимияти маҳаллӣ матбуоти худро танҳо бо қути лоямуте барои маҳв нагардидан нигоҳ медорад. Дар ин сурат матбуоти онҳо ба ҷорчие табдил меёбад ва дар бораи сифату таъсирбахш будани ахбори он ҳоҷати тафсиле боқӣ намемонад. Дар Русия ва дар ҷумҳуриҳои пасошӯравӣ низ чунин ба назар мерасад, ки дар шумораҳои рӯзномаҳои маҳаллӣ ба табъ расидани ҳисобот аз ҷаласаҳои ҳокимиятҳои маҳаллӣ ва қарору фармонҳои ин ҳокимият анъанаи маълум мебошад. Ин раванд танҳо як намои иҷборӣ дорад ва ба ёрӣ омадани он “кланҳо” ногузир мешавад. Неруи онҳо чашмрас мешавад ва бо дастгириҳои ҷузъии алоҳида фаъолияти матбуотро дар маҳал мутобиқ ба майли худ шакл мебахшанд. Таъсиси матбуоти алоҳидаи ғайридавлативу хусусӣ низ аз ҷониби онҳо ба назар мерасад.

Матбуоти маҳаллии имрӯза тавре зикр намудем, дар фазои пасошуравӣ дар як ҳолати карахтӣ қарор дорад. Муҳаррирон бо баҳонаву омилҳое чун обунаи паст, набудани муассису сарпараст, талабот ба реклама, дастгириҳои ҳокимияти маҳаллӣ рӯзномаҳои худро ҳамоҳанги замон сохта наметавонанд. Онҳо ба услуби замони шӯравӣ такя мекунанд, ки дар шароити имрӯза мувофиқ нест. Дар шароити имрӯза набудани вобастагии амиқ ба ҳокимияти маҳаллӣ метавонад дар пешрафти матбуоти маҳаллӣ таъсир гузорад. Ин вобастагӣ дар набудани робитаи дуҷонибаи самимӣ дар назар дошта мешавад. Аксаран ба инобат намегиранд, ки сохт дигар гашт ва матбуоти ягонаи ҳизбӣ ин фаҳмиш ва таъиноти фарсуда аст. Албатта маблағгузории ночизи ҳокимиятҳои маҳаллӣ як омили мавҷудияти нашрияҳо аст. Бо ин вуҷуд дар шароити рақобатпазирӣ матбуоти маҳаллӣ аз нигоҳи иқтисодӣ низ истиқлол мехоҳад. Мавҷуд будани сензураҳо боис аст, ки майдони рақобатҳо ба вуҷуд наоянд ва рӯзномаҳо аз хосияти тиҷоратӣ пурра дар канор монанд. Вақте ҳокимиятҳо чун муассис аз усули нишондоду маҳдудиятҳои комил истифода мебаранд, ин аввалин монеа дар инкишофи матбуоти маҳалӣ мебошад. Дар ин ҳолат вақте аз марказ супоришҳо ва фармоишҳои махсус дар мавриди нашри ин ё он маводи расмӣ медиҳанд, пардохтани ҳаққи нашри он ба фоидаи кор аст. Зеро журналисти маҳаллӣ низ дар эҷод фаъол аст ва ба навбат гузоштану нашр накардани маводи ӯ ба завқи эҷодӣ таъсири манфӣ мерасонад.

Аз ҷониби дигар, имрӯз барои бақои худ матбуоти маҳаллии мо таҷрибаи матбуоти дигар кишварҳоро бояд омӯзад. Ин тамоюл чандон манфӣ набошад ҳам, аммо ба андешаи муҳаққиқон ҷоизтар мешавад, ки баъзе сарҳаду марзҳо риоя гарданд. «Фарҳанги матбуот ҳамеша маҳсули ҷомеаи мушаххас аст ва он ҳеҷ гоҳ наметавонад, ки ба ҷомеаи дигар интиқол ёбад. Ман чунин меҳисобам, ки принсипи баръакс низ ҷоиз аст: матбуоти маҳаллии Осиёи Марказӣ набояд кушиш кунад, ки тамоми усулҳои мақбули кишварҳои дигарро қобили қабул шуморад».[6, с. 265] Мазмун он аст, ки ҳар як нашрия дар роҳи инкишофи худ бояд мустақилият дошта бошад. Ақидаи боло дуруст аст, ки «усулҳои мақбул»-и кишварҳои дигар ба саноату иқтисоди пешрафтаи он кишварҳо робита доранд. Ин ҷиҳати онҳо бо мамолики Осиёи Марказӣ қиёснашаванда аст.

Матбуоти маҳалллӣ имрӯз ниёз ба беҳтар кардани самтҳои маркетинг ва менеҷмент, иқтисоди ВАО, психологияи ВАО, сотсиологияи ВАО, методикаи фаъолияти журналистӣ, омӯзиши аудитория, робита бо аудитория ва амсоли инро дорад. Ислоҳот дар ин самт аз дигар кардани самти фаъолияти рӯзномаи маҳаллӣ шурӯъ мешавад. Бояд мониторинги матбуоти маҳаллӣ тавассути матбуоти марказӣ ба таври пайваста гузаронида шавад. Таъминоти махсуси ахбор ва маводи мутобиқ ба фазои рӯз метавонад, ки эътимоди оммаро нисбат ба он қавӣ гардонад. Бояд кадрҳои ҷавон ба таҷдиду коркарди матолиб тавассути техникаи компютерӣ ҷалб карда шаванд. Ин омилҳоро дар доираи нисбатан мушаххастар муҳаққиқон чунин баррасӣ кардаанд:“…ҷузъиёти шаклбахшанда – мақсади нашрияву ношир, ҳолати молиявӣ, техника ва тираж, кадрҳои журналистӣ, доираҳои фарогир, формат, арзиш, забон, услуб, жанр низ мавҷудияту инкишофи ин навъи матбуотро зери таъсири доимӣ қарор медиҳад”. [1, с.163] То кадом андоза вуҷуд доштани ин таъсир маълум мебошад. Агар саҳеҳтар баён кардан мумкин бошад, феълан раванди ислоҳоти ин навъи матбуот ба шакли ғайримеханикӣ сурат мегирад. Мониторингҳои пайваста ҷузъиёти дар иқтибоси боло ишорашударо чун оина равшан карда метавонад.

        Ба дурнамо ва бақои матуботи маҳаллӣ омилҳое ба монанди таваҷҷуҳ надоштани кадрҳои ҷавон ба кори журналистӣ дар матбуоти маҳаллӣ, синну соли баланди муҳаррирон, истифодаи рекламаҳои пӯшида ва маводи фармоишӣ, ҳамоҳанг набудани нашрия ва кормандони он ба ҷараёнҳои нави тиҷоративу иҷтимоӣ, такя ба дизайни қолабии шӯравӣ то ҳанӯз таҳдид дошта таъсири худро нигоҳ медоранд. Равандҳои кунунӣ нишон медиҳанд, ки матбуоти ба истилоҳ хиёбониву зард майдонҳои навро ҷустуҷӯ доранд. Яке аз он холигаҳҳо фазои матбуоти маҳаллии классикӣ мебошад, ки дар баъзе минтақаҳо дар ҳақиқат барои тавлиди дигар навъи василаҳои мусбату манфии васоити ахбори омма шароит ба миён овардаанд. Ҳамин тариқ матбуоти маҳаллӣ бо инъикоси ахбори маҳал, нашр кардани иттилооти маълумотномаӣ, эълону огоҳномаҳо дар бораи воқеаҳои дар пешистода, хабар додан дар бораи фаъолияти хизматрасониҳои гуногуни маҳаллӣ, дар маҷмӯъ бо нишон додани набзи маҳал маҳбубияту нуфузи худро пайдо менамояд.

Адабиёт:

  1. Ворошилов В.В. Журналистика. Базовый курс: Учебник./ В.Ворошилов.  – СПб.: Изд-во Михайлова В.А. 2004. –700 с.
  2. Горкий М. О печати: Сборник статей./ М. Горький.-М.: Госполитиздать, 1962.– 367 с.
  3. Михайлов С.А. Современнаяи зарубежная журналистика: Учебник./ С.А.Михайлов. – СПб. : Изд-во Михайлова В.А., 2005. – 320 с.
  4. Муродов М.Б. Истиқлолият ва рушди матбуоти даврӣ./ М.Муродов. –Душанбе: Аржанг, 2017. – 224 с.
  5. Олешко В.Ф. Журналистика как творчества./ В.Ф.Олешко. – М.: «РИП-холдинг», 2005. – 222 с.
  6. Полетаев Э. Рӯзноманигории байналхалқӣ: роҳнамо барои муаллифон аз Осиёи Марказӣ. / Э.Полетаев. –Душанбе, 2005 . – 280 с.
  7. Саъдуллоев А. Наҷвои наҷотофарин (маҷмӯаи мақолаҳо)./ А.Саъдуллоев. – Душанбе, 2008. – 112 с.
  8. Типология периодической печати.(Под редакцией доктора филогических наук, профессора М.В.Шкондина, кандидата филогических наук, доцента Л.Л.Реснянской): Учеб. пособие./ М.Е.Аникина, В.В. Баранов и др. – М.: АСПЕКТ ПРЕСС, 2009. – 236 с.
  9. Усмонов И.К. Назарияи публитсистика./ И. Усмонов. –Душанбе, 1999 . – 99 с.
  10. Херман Майн. Средства массовой информации в Федеративной Республики Германии (перевод М. Бальё, Т. Манеевич)./ М.Херман. – М.: 1996 . – 158 с.

Қутбиддинов А.Ҳ., д.и.ф., профессори

факултети журналистикаи ДМТ

ИМКОН ВА НЕРӮИ МАТБУОТИ МАҲАЛЛӢ

0

        Нерӯмандии ҳар як шакли васоити ахбор ҷузъи аслии муайянкунандаи нуфузу мавқеи он дар ҷомеа мебошад, ки матбуот дар ин самт истисно нест. Ҳамчун шакли классикии васоити ахбор ҳар як навъи матбуот вобаста ба самти фаъолият ва таъиноти худ имкону қудратеро дорад, ки онро нашрияи дигар соҳиб нест. Ҳар як нашрия доираи эътибору таъсири махсуси худро молик аст. Чунончи нашрияи сиёсӣ бо таъиноти идеологӣ, нашрияи фарҳангӣ бо хусусияти маънавию маърифатӣ, нашрияи соҳавӣ бо инъикоси проблемаҳои як соҳа ва монанди он. Масалан, ҳеҷ гоҳе баррасии як мавзӯи сиёсӣ дар нашрияи фарҳангӣ ба мисли нашрияи ҷамъиятиву ҳизбиву сиёсӣ эътибору арзишеро соҳиб шуда наметавонад. Ин қонуниятро дар навбати аввал марзу ҳудудҳои муҳиту рисолати нашрия ба вуҷуд меоварад. Аз ин лиҳоз ҳар як нашрия, аз ҷумла нашрияи маҳаллӣ доираи имкону иқтидори хосро соҳиб аст. Матбуоти маҳаллӣ (дар ноҳия, шаҳр ва вилоят) бо гузашти фосилаи муайяни вақт неруи хоси худро молик гаштааст ва мегардад. Гузашти вақт ва маҳбубияту нуфузи он дар доираи имкону иқтидори хос рисолати онро мушаххас менамояд. Ҳамин аст, ки матбуоти маҳалии мо дар тӯли наздик ба навад соли мавҷудият вазифаҳои хоси худро мушаххас кардааст, ки мо онро имрӯз ба сифати неруву иқтидори он баҳогузорӣ карда метавонем. Дар мавриди рисолату иқтидори гузаштаи яке аз рӯзномаҳои маҳаллии водии Вахш, ки дар замони худ шиддат дошт, чунин гуфта мешавад: «…рӯзнома ҳамқадами замон буда, дигаргунӣ, корҳои созандагӣ, азму талошро дар ҳама соҳаҳо инъикос менамуд». [7, с. 44]  

        Яке аз вазифаҳои матбуоти маҳаллӣ дар навбати аввал рисолати фарҳангиву маънавии он ба шумор меравад. Бо назардошти ин ҷиҳат рӯзномаи маҳаллиро«омили боло бурдани зеҳнияти тафаккури мардуми маҳал» [8, с. 11] номидаанд, ки ҳақиқати возеҳ мебошад. Матбуоти маҳаллӣ дар баробари маркази иҷтимоиву фарҳангии ҳаёти ноҳияву шаҳру минтақа будан, созандаи арзишҳои фарҳангӣ низ ҳаст. Худи рӯзномаи маҳаллиро ҳамин омилҳои маҷмӯӣ ба вуҷуд овардаанд. Матбуоти маҳаллӣ низ манбаи азбар кардани донишҳову ҷаҳонбиниҳо мебошад. Ба таври мисол устод Айнӣ дар мақолаи худ бо номи «Омӯзиши ман аз Максим Горький», ки моҳи июни соли 1937 дар газетаи «Тоҷикистони сурх» нашр шудааст, ибораи«журнал ва газетаҳои маҳаллӣ» [2, с. 308] -ро истифода бурдааст. Устод Айнӣ ин навъи матбуотро марказу махзани судманди мутолиаҳову таблиғҳои даврону замони муайян меҳисобад.

        Матбуоти маҳаллӣ афкори умуми як маҳалро дар алоҳидагӣ самт бахшида метавонад. Албатта, дар инъикоси мавзӯи маҳал ва як навъ бозтоби он матбуоти марказӣ ҳеҷ вақт дар канор нахоҳад буд ва ҳатто баъзан дар саҳифаҳои он «баррасии мавзӯоти маҳаллӣ ба мадди аввал низ мебарояд» [9, с. 98]. Қонунияти дигаре вуҷуд дорад, ки матбуоти маҳаллӣ имкону қудрат дорад, ки дар сурати барҳам задани навоқиси техникиву молӣ вазифаи матбуоти марказиро иҷро намояд. Аммо матбуоти марказӣ ба ҳеҷ ваҷҳ наметавонад, ки дар инъикоси ҳаёти маҳал пурра муваффақ бошад. Ҳарчанд дар ин самт андешаи дигаре низ дар мавриди маҳдуд гаштани доманаи матбуоти марказӣ вуҷуд дорад, ки онро на хосият, балки мушкилоти матбуоти феълии марказӣ номидан мумкин аст: «Мушоҳидаҳо нишон медиҳанд, ки нашрияҳои умумиҷумҳуриявӣ то андозае хусусияти музофотӣ, аниқтараш пойтахтӣ пайдо кардаанд. Мундариҷаи онҳоро, асосан, мавзӯъ ва воқеаҳои Марказ ва атрофи он ташкил медиҳанд» [6, с. 65].

        Дар оғоз дар сайри таърихии мавзӯъ мо вазифаҳои душвору пурмасъули кормандони нашрияҳои маҳаллиро дар солҳои сиюми асри гузашта таъкид намудем. Таҳқиқҳову омӯзишҳо нишон медиҳанд, ки шумораи зиёдтари мухбирони коргару деҳқон дар он солҳо ба матбуоти маҳаллӣ иртибот доштанд. Барои онҳо матбуоти маҳаллӣ дастрасттар, маҳбубтар ва боэътимодтар ба шумор мерафт. Ин эътимоду ҷиҳатҳои мусбат буд, ки давлату ҳукумат низ ба ин неру бовар дошт ва ба он такяи бештар менамуд: «Дар рӯзномаҳои мо аз 150 ҳазор мухбирони деҳот, 70 ҳазорашон мухбирони коргаранд. Мухбирони коргар, мухбирони қишлоқ, дар замони ҳозир ёвару муттафиқи муҳими ҳукумати фирқа ва Шӯро ҳастанд». [1, с. 9]

        Ибораи “мухбирони қишлоқ”-ро як навъ муродифи матбуоти маҳаллӣ қабул карда метавонем, зеро матбуоти маҳаллӣ, ки дар ноҳияву музофот амал менамоянд, дар навбати аввал набзи деҳотро нишон медиҳанд. Дар замони салтанати сохти сотсиалистӣ, мухбирони деҳот дар ҳақиқат ёвари наздики ҳизб ба шумор мерафтанд. Матбуоти маҳаллии он замон муваззаф буд, ки матолиби мухбирони деҳотро ба нашр расонад, мавқеи идеологии онҳоро баррасӣ намояд, ҳамоҳангии сиёсати замона будани онҳоро ифода карда тавонад. Андешаҳои боло бештар сифату хусусияти матбуоти маҳаллиро нишон медиҳанд. Неруи ҳар навъи матбуотро бошад, тавре дар боло ишора кардем, таъиноти он бозгӯ мекунад. Ба таври нисбатан мушаххас неруву имкони матбуоти маҳаллиро муҳаққиқон дар иҷрои чунин вазифаҳо дидаанд: «…бояд дар бораи функсияҳои асосии матбуоти маҳаллӣ баҳс наорост: иттилоотӣ, шакли идораи маҳаллӣ, воситаи ташкилочигӣ ва иртиботӣ дар дохили шаҳру ноҳия, сарчашмаи иттилооти манфиатбахш барои хонанда».[10, с. 64]

Як хосияти муҳими матбуоти маҳаллӣ он аст, ки дар саҳифаҳои худ маводи интиқодии шадидро нисбати шахсиятҳову афроди манфӣ хеле кам ба кор мебарад. Инро худсензураи нашрияҳои мазкур номидан мумкин аст. Дар рӯзномаҳои марказӣ истифодаи инчунин мавод бештар аст. Ин омил ба он иртибот дорад, ки мухбири рӯзномаи марказӣ аз қаҳрамони танқидкардаи худ дар як фосилаи муайяни ҷуғрофӣ қарор дорад. Аммо мухбири маҳаллӣ метавонад бо қаҳрамони мавриди танзу танқид дар бархӯрди ҳаррӯза қарор гирад. Ӯро дар куча, дар маҳал, дар маркази ноҳия ҳар рӯз аз наздик мебинад ва хоҳу нохоҳ як ихтилофе ба миён омада метавонад. Аз ин ҷиҳат мухбири маҳаллӣ дар як навъ ҳарос қарор дорад ва намехоҳад, ки барои худ моҷарои фардиеро созмон диҳад.

        Матбуоти маҳаллӣ аз оғоз чунин як хосиятеро соҳиб аст, ки формати мавзӯии худро дар як қолаб нигоҳ медорад, ки ин ба масъалаи худсензураи идораи нашрия иртиботи қавитар пайдо мекунад. Ғайрифаврӣ будани матолиб, доиман ором ва якмаром нишон додани ҳаёти маҳал, рӯҳияи ками рухдодӣ дар маводҳо, ҳазар аз нашри маводи интиқодии шадид, истифода накардан аз усулҳои замонавии пешниҳод (ҳангома ва шӯр) ва дигар омилҳо мавҷуда боисанд, ки ин навъи матбуот ба костагӣ рӯ оварад. Ҳол он ки замоне ин раванд баръакс буд: «Мо хеле хуб норасоиҳо, нуқсонҳо ва иштибоҳҳои худро мебинем, ки барои инъикоси онҳо натанҳо матбуоти марказӣ, балки рӯзномаҳои фабрикаву заводҳо ва рӯзномаҳои деворӣ мусоидат мекунанд».[4, с. 70]

 Андешаҳои М.Горкий ифодагари муҳиту доираи матбуоти маҳаллии рус дар солҳои сиюм аст. Аммо мушоҳидаву таҳқиқҳо нишон медиҳад, ки чунин шева барои тамоми матбуоти маҳаллии ҳудуди шӯравӣ, аз ҷумла Тоҷикистони шӯравӣ яксон будааст, ки онро дар мисоли яке аз рӯзномаҳои водии Вахш чунин таъкид кардаанд: «..ҷолиб аст, ки қариб дар ҳар шумора маводи танқидӣ чоп мекарданд…».[7, с. 21] Камҷуръатии имрӯзаи матбуоти маҳаллӣ аввалин нотавонӣ дар рақобат ба матбуоти марказӣ мебошад, ки бо доираи мавзӯии худ аудиторияи маҳаллиро пахш месозад. Албатта, дар ин раванд таъсир ва таъкиду нишондоди ҳокимиятҳои маҳаллӣ ҳамчун муассисон истисно нест. Онҳо дар масъалаи сифат ва пешниҳоди матолиби алоҳида монеаи ҷиддӣ мебошанд. Ҳамин аст, ки проблемаҳои алоҳида як навъ рӯпуш мешаванд ва танҳо баъд аз оне ки матбуоти марказӣ ба ин масъала таваҷҷуҳ менамояд, ҷуръати матбуоти маҳаллӣ бештар мешавад.

        Таҷрибаи матбуоти пешрафтаи ҷаҳон нишон медиҳад, ки неруву иқтидори рӯзнома, пеш аз ҳама, нашри пайвастаи он аст. Бо назардошти ин рӯзномаҳо то ҳадди имкон дурнамои бақову фанои худро дарк карда метавонанд. Яъне, дар ин самт мавҷудияти омилҳои муайян дар ҳамбастагӣ ба манфиати рӯзнома дурнамои некро бозгӯ менамоянд. То қадри имкон омилҳои мусоидаткунандаи рушди матбуоти маҳал ва иқтидор пайдо кардани он бештар дар Русия вуҷуд дорад. Чунончӣ дар ҷадвали зер пешрафти матбуоти маҳал дар доираи ноҳияву шаҳрҳо чунин нишон дода шудааст:

Сол Шумораи нашрияҳо Тиражи якдафъаина Млн. нусха Тиражи солона Млрд. нусха
  Матбуоти шаҳрӣ  
1989 490 14,8 2,9
2000 1689 28,6 2,0
2001 1229 23,9 1,8
2003 2318 68,5 3,8
2004 2354 76,4 3,5
  Матбуоти ноҳиявӣ  
1989 1620 9,4 1,5
2000 1436 4,6 0,5
2001 1541 12,9 0,9
2003 1731 8,0 0,7
2004 1667 7,1 0,5

“…Иқлими мусоиди иқтисодии шаҳрҳо дар пешрафти матбуот таккони ҷиддӣ мебахшад.Матбуоти шаҳрӣ дар Русия қисмати бузурги матбуоти кишварро ташкил медиҳад ва аз нисф зиёди онҳо ҳафтанома мебошанд”. [10, с. 61]

Аз ҷадвали боло бармеояд, ки дар замони шӯравӣ шумораву номгӯи матбуоти шаҳрӣ дар Русия кам будааст. То соли 2005 қариб панҷ маротиба афзудани номгӯи нашрияҳо далели аз нигоҳи иқтисодӣ пеш рафтани шаҳрҳост. Ҳамзамон қиёси солҳои шӯравӣ ва Русияи мустақили имрӯза нишон медиҳад, ки шумораи нашрияҳои ноҳиявӣ рӯ ба камшавӣ доранд. Пас имрӯз месазад гӯем, ки неруи матбуоти шаҳрӣ дар қиёс бо ноҳиявӣ бештар мебошад. Ин маънои онро надорад, ки матбуоти ноҳиявӣ дар майдони рақобатҳо ноустувор аст. Тавре маълум аст, шаҳрҳо ҳамчун марказҳои саноативу тиҷоратӣ дар самти тиҷоратии нашрияҳо мусоидат менамоянд. Дар фазои иттилоотии Русия дар маҷмӯъ неруманд гаштани матбуоти маҳаллӣ бештар падидор аст. Ин дар ҳолест, ки аксарият гумон мекарданд, ки матбуоти маҳаллӣ дар шароити нави бозаргонӣ ҳама нуфузу неруи худро ба зудӣ аз даст медиҳад: «Чанд даҳсола қабл, дар оғози бозсозии сохти нав бисёриҳо аз марги қарибулвуқуи матбуоти маҳаллӣ ҳарф мезанданд. Чунин андешае матраҳ буд, ки ин навъи матбуот ба шароити муносибатҳои бозорӣ тоб оварда наметавонад».[10, с. 62] Аммо раванди инкишофу таҳаввул нишон медиҳад, ки ин навъи матбуот неруи аз дастрафтаи худро барқарор кардан низ мехоҳад. Алакай мутобиқ шудани ин навъи матбуотро дар шароити нави муносибатҳои бозорӣ ҳамагон воқифанд. Ҳарчанд дар ин масъала кишвари мо дар ҳолати гузариш қарор дорад, аммо дар Русияву Қазоқистон барин ҷумҳуриҳои пасошӯравӣ ҳолати хуб ва ҳатто неруи чашмраси матбуоти маҳаллӣ мушоҳида мешавад. Матбуоти маҳаллии ин кишварҳо бо матбуоти марказӣ дар бархӯрду рақобат қарор гирифта истодаанд. Матбуоти маҳаллии мо ҷои инкор нест, ки рисолати ахбории худро аз даст додааст. Табиист, ки ин ҷиҳат эътибору нуфузи рӯзномаҳои маҳаллиро коста менамояд. Аммо рӯзномаҳои маҳаллии мо имрӯз аз матолиби ғайрииттилоотии таҳлилие истифода мебаранд, ки хусусияти таблиғиву ташвиқиро бештар соҳибанд. Манзур публитсистикаи матбуотист, ки имрӯз истифодаи он дар саҳифаҳои ин навъ матбуот доманаи васеъ дорад. Публитсистика бошад, ҳеҷ гоҳ барои матбуот бегона нест, балки онро ҳатто силоҳи журналистика меноманд: “дар баробари ин барои фаъолияти сиёсӣ журналистика дар ихтиёри худ силоҳи муқтадир дорад, ки он публитсистика мебошад”. [3, с. 158]

Ташаккулу пешрафти матбуоти маҳаллӣ дар шароити мубориза барои вақти холии аудитория ба чанд омил вобастагии зич дорад. Аз ҷумла:

  1. Шароити пешрафтаи иқтисодии шаҳр, ноҳия, маҳал;
  2. Аҳолии аз нигоҳи иқтисодӣ таъмин (соҳибсармоя);
  3. Фарҳанг ва маънавиёти баланди мардуми як минтақа сарфи назар аз имконоти иқтисодӣ;
  4. Рӯҳияи баланди иҷтимоиву интиқодии матолиби нашрияи як маҳал;
  5. Ба марказҳои бузурги иқтисодӣ наздик будани маҳал, ноҳия ва шаҳр;
  6. Ба назар гирифтани анъанаву урфу одати як маҳал аз ҷониби муҳаррир ва ҳайати эҷодии рӯзнома;

Нуқтаҳои боло худ таҷаммӯи неруи матбуоти маҳаллӣ ба шумор мераванд. Нишон додани ҷузъиёти дигари таҷаммӯи ин нерӯ баҳси тӯлонӣ хоҳад буд. Тавре маълум гардид, дар нерӯманд гаштани ин матбуот шароиту авзои хос мусоидат карда метавонад. Гузашти вақт ва паси сар кардани зинаҳои маълум неруи аз дастдодаи матбуоти маҳаллиро эҳё карда метавонад. Он чиз хушоянд аст, ки матбуоти кишвар матбуоти маҳаллии мо аз рӯйи теъдоди номгӯй мавқеи чандон бадро соҳиб нест. Мавҷудияти ҳудуди сад номгӯи ин типи нашрияҳо дар ҷумҳурӣ бозгӯи неруву иқтидори маълуми чунин матбуот аст.

Адабиёт:

  1. Азимов А. Очеркҳо аз таърихи матбуоти тоҷик: Дастури таълимӣ./ А.Азимов.– Душанбе, 1998. – 91 с.
  2. Айнӣ С. Акнун навбати қалам аст. Ҷилди 1./ С. Айнӣ –Душанбе, 1977. – С.308.
  3. Ворошилов В.В. Журналистика. Базовый курс: Учебник./ В.Ворошилов.  – СПб.: Изд-во Михайлова В.А. 2004. –700 с.
  4. Горкий М. О печати: Сборник статей./ М. Горький.-М.: Госполитиздать, 1962.– 367 с.
  5. Нуралиев А, Саъдуллоев А, Усмонов И, Гулмуродов У. Журналистикаи советии тоҷик: Васоити таълимӣ / А. Нуралиев ва диг. – Душанбе, 1989.- 174 с.
  6. Муродов, М. Б. Аз се шохаи як илм. /М.Муродов. – Душанбе: Аржанг, 2014. – 232 с.
  7. Мӯсоев А. Вахш, эй сарчашмаи илҳоми ман: Ҷашннома./ А.Мӯсоев. – Душанбе:Бухоро, 2017. – 167 с.
  8. Набзи қалам – набзи Файзобод. –Душанбе, 2013. –294 с.
  9. Садуллаев А. Горизонты публицистики./ А.Садуллаев.  –Душанбе, 2009. – 306 с.
  10. Типология периодической печати.(Под редакцией доктора филогических наук, профессора М.В.Шкондина, кандидата филогических наук, доцента Л.Л.Реснянской): Учеб. пособие./ М.Е.Аникина, В.В. Баранов и др. – М.: АСПЕКТ ПРЕСС, 2009. – 236 с.

Қутбиддинов А.Ҳ., д.и.ф., профессори

факултети журналистикаи ДМТ

Хабарҳои пешниҳодшуда