Журналистикаи
байналхалқӣ-9: маҷмӯаи мақолаҳо. – Душанбе, 2009. – 180 с.
Михайлов
С.А. Современнаяи зарубежная журналистика: Учебник./ С.А.Михайлов. – СПб. :
Изд-во Михайлова В.А., 2005. – 320 с.
Муродов
М.Б. Истиқлолият ва рушди матбуоти даврӣ./ М.Муродов. –Душанбе: Аржанг, 2017. –
224 с.
Нуралиев,
А. Таърихи журналистикаи кишварҳои хориҷӣ. А.Нуралиев. – Душанбе, 2001. – 224 с.
Полетаев
Э. Рӯзноманигории байналхалқӣ: роҳнамо барои муаллифон аз Осиёи Марказӣ. /
Э.Полетаев. –Душанбе, 2005 . – 280 с.
Редакционная политика
районной прессы: на примере газет Новосибирской области: Автореф. дис…
канд. филол.наук / Кислая Л. Н. – Екатеринбург,
2008.
Типология периодической печати.(Под редакцией доктора
филогических наук, профессора М.В.Шкондина, кандидата филогических наук,
доцента Л.Л.Реснянской): Учеб. пособие./ М.Е.Аникина, В.В. Баранов и др. – М.:
АСПЕКТ ПРЕСС, 2009. – 236 с.
Усмонов И.К.
Назарияи публитсистика./ И. Усмонов. –Душанбе, 1999 . – 99 с.
Фомичева, И. Д.
Журналистика и аудитория: теоритические проблемы и опыт изучения городские СМИ
и пропаганды./ И.Д.Фомичева. – М.: Изд-во Московского университета, 1976. – 158
с.
Херман
Майн. Средства массовой информации в Федеративной Республики Германии (перевод
М. Бальё, Т. Манеевич)./ М.Херман. – М.: 1996 . – 158 с.
Оре, ҳама он шахсоне, ки муддати қариб 20 сол дар ГЭС-и
Норак кор карданд, онҳо дар ҳақиқат қаҳрамонанд ва ифтихори миллати тоҷик
мебошанд ва хизматҳояшон ба халқу ватан барои ҳамешагӣ дар таърих бо ҳарфҳои
заррин сабт шудааст. Ин ҷо зарур медонем, ки дар бораи яке аз коргарони ГЭС-и
Норак, ки дар ҳақиқат фаъолияташ намунаи ибрат аст, чанд сухан гӯям. Рӯзномаи
“Комсомоли Тоҷикистон” очерке бо номи “Муҳаббат” аз чоп баровардааст, ки
муаллифаш Ҷамолиддин Тошматов мебошад. Номи қаҳрамони очерк Муҳаббат мебошад. Дар
ин ҷо муаллиф муҳаббати як сокин, як ҷавонмардро нисбати Ватану ободии диёр
инъикос мекунад, ки ҳар хонандае ин матлабро мутолиа намояд, аз рафтору
ташаббусҳои қаҳрамони очерк илҳом мегирад. Бояд гуфт, ки қаҳрамони очерк аз оғози
сохтмони нерӯгоҳ то анҷоми он иштирок намудааст: “Ӯ боз болои ҳамон харсанг
омада қарор гирифт. Ин харсанг дар миёни шохҳое, ки корвони шутурро ба хотир
меоварданд афтида барои Муҳаббат ҳамчун нишастгоҳ хидмат мекард. Болои санг
нишасту поёнро назорат мекард… Дар пайраҳае, ки аз боло чун риштаи сафед
менамуд, равуои одамон канда намешуд. Вай ба ҷунбуҷули одамон нигариста ба баҳри
андеша фуру мерафт… Ногоҳ аз поён, гӯё аз автомат тир холӣ мекарда бошад,
садои гӯшхароши тир-тири ускунаи пармакунӣ шунида шуд. Риштаи хаёли Муҳаббат
гусасту вай ба он сӯе, ки садо меомад, нигарист. Аммо акнун диққати уро мошинҳое
, ки дар роҳи Душанбе- Кӯлоб рафтуомад доштанд, ба худ ҷалб карданд. Яке аз онҳо
мошини брезентпӯше дар таги чинори канори роҳ омада қарор гирифт. Чашмони Муҳаббат
ба он афтиду дар ҷояш карахт шуда монд”.
Муаллиф қаҳрамони очеркашро аз давраи наврасӣ, ки дар теппаҳо
машғули молчаронӣ буд тасвир мекунад ва басо моҳирона воқеаро ба сохтмони бузурги
ГЭС пайваст мекунад. Муҳаббат дар дил ҳис мекард, ки ояндаи ӯ ба дарёи Вахш
пайвандӣ ногусастанӣ дорад ва ҳамеша аз болои теппаҳо истода дарёро назар
карда, аз он манзара ҳаловат мебурд. Дар аввал бунёди як ГЭС –и азим барои ҳама
ба монанди афсона буд ва қаҳрамони очерк низ чунин мепиндорад. “Як ҳафта шуд,
ки дар қишлоқ овозае паҳн гардид: “Дар ҷое, ки купруки Пулисангин бино ёфтааст,
гӯё ГЭС-и азиме месохтанд, Деҳаи Норак ба шаҳр мубаддал мегаштааст, Деҳаи Тутқавул
бошад, дар таги об мемондааст. Дар ҳар
хонадон, дар кӯю кӯча, дар даҳони хурду калон ҳамин гап. Баъзеҳо бовар кунанд,
баъзеҳо онро инкор мекарданд”().
Ба кори ГЭС ба кор даромадани Муҳаббат ҷолиб аст. Муҳаббат
бо ҷӯраҳояш барои тамошо меравад ва яке аз кормандони ГЭС ӯро ҷеғ зада мепурсад.
Гӯгирд дорӣ?… Муҳаббат
бо ишораи тасдиқ сарашро ҷунбонд ва каме далертар шуда аз кисааш гӯгирдро
баровард. Ҷавони пармачӣ сигаретро даргиронда баъд аз он ки ду се бор дуд
кашид, гӯгирдро баргардонд.
Ҳамин тавр,
аввал дар экспедисия ба кор медарояд, баъдан ба узели бетон корро шуруъ
мекунад. Дар очерк қаҳрамон чунин тасвир ёфтааст, ки ҳам кор кардааст, ҳам
хондааст, ҳам ба хизмати аскарӣ рафта, баъд боз корашро дар ГЭС давом додааст
ва то дараҷаи Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ расидааст. Албатта, қаҳрамони очеркҳо
корҳоеро анҷом медиҳад, ки ба одамони муқаррарӣ дастнорас аст ва дар давоми очерк
мо шоҳиди якчанд корнамоиҳои Муҳаббат мешавем.
Аксарияти маводе, ки мо дар ин маврид таҳлил намудем, марбут
ба ГЭС- и Норак мебошад ва дар ҳамаи онҳо
зикр шудааст, ки сабаби асосии пеш аз муҳлат анҷом ёфтани сохтмони ГЭС ин дар дӯстӣ
ва аз як гиребон сар баровардани сохтмончиён ва роҳбарони кордони онҳо буд ҳамаи
мушкилиҳои пешомадаро бо иродаи қавӣ ва маслиҳати якдигар ҳал мекарданд, ки ин
натиҷаи хуб додааст. Вақте ки Камбинати хонасозии Орҷоникидзеобод калонаҳои оҳану
бетонро дар вақташ намефиристад, мутасаддиён бо роҳи дӯстӣ ин масъаларо ҳал
мекунанд: “- Биё додар, як кор кунем. Дидем, ки телефон ба кор нарафт, дӯстиро
ба кор барем. Ман ба роҳбарони управленияатон низ мегӯям… Ҳу, дар хотират ҳаст,
сентябри соли 1970 Леонид Илич Брежнев ба Норак омада, зимни суҳбат бо коргарон
дархосту пешниҳодоти сохтмончиёнро ба ҳисоб гирифта гуфта буд: “Беҳтар мешуд,
ки ба коргарони масолеҳу асбобу ускунаҳо техникӣ расонанда муроҷиат кунед. Танҳо
дар сурати аз кору бори якдигар огоҳ будан ҳамдигарро дастгирӣ кардан суръати
корро тезонидан мумкин аст”. Ана, дар ҷавоби ҳамин суханон ба Орҷоникизобод,
албатта раветон”.
Аз охири очерк маълум мешавад, ки муаллиф бо қаҳрамон риштаи
дӯстӣ доштааст ва ин маълумот маълум мешавад, ки муаллиф ба сохтмон на як бору
ду бор, балки зуд-зуд мерафтааст ва аз аҳволи сохтмончиён ва кори ГЭС аз наздик
шинос аст. Худи муаллиф дар ин маврид мегӯяд: “Вақте ки ман дар бораи хулосаи
очерки навиштаам андеша мерондам, аз дар дӯсти журналистам – Роман даромада
омад, риштаи хаёлам гусаст… Дар аснои суҳбат вай гуфт.
Ба командировка ба
Норак рафта будам, иттифоқо дӯстатон Муҳаббатро вохӯрдам. Вай маро ба мошинаш
савор карду то роҳи калон оварда монд. Ба шумо як хатча ҳам навишта дод. Мана
гуфт Роман коғазчаи қаткардашударо дароз карда ва аз ҷояш бархест”.
Ҳамин тариқ, ҳама он маводе, ки дар матбуоти даврӣ ба
муносибати бунёди ГЭС-и Норак ба табъ расидааст, хусусияти тарбиявӣ дошта, насли
имрӯзро ба ободии Ватан ҳидоят менамоянд ва яке аз вазифаҳои публитсистика низ
дар ҳамин аст, ки дар бунёди иншоотҳои азими кишвар ширкат варзанд, ҷараёни
корномаи сохтмончиёнро рӯи коғаз оранд то наслҳои оянда аз масъулияти ниёгон
дар назди халқу Ватан огоҳ гардида, ба онҳо арҷгузорӣ намоянд.
Горкий М. О печати: Сборник статей./ М. Горький.-М.:
Госполитиздать, 1962.– 367 с.
Михайлов
С.А. Современнаяи зарубежная журналистика: Учебник./ С.А.Михайлов. – СПб. :
Изд-во Михайлова В.А., 2005. – 320 с.
Муродов
М.Б. Истиқлолият ва рушди матбуоти даврӣ./ М.Муродов. –Душанбе: Аржанг, 2017. –
224 с.
Олешко
В.Ф. Журналистика как творчества./ В.Ф.Олешко. – М.: «РИП-холдинг», 2005. – 222
с.
Полетаев
Э. Рӯзноманигории байналхалқӣ: роҳнамо барои муаллифон аз Осиёи Марказӣ. /
Э.Полетаев. –Душанбе, 2005 . – 280 с.
Саъдуллоев
А. Наҷвои наҷотофарин (маҷмӯаи мақолаҳо)./ А.Саъдуллоев. – Душанбе, 2008. – 112
с.
Типология периодической печати.(Под редакцией доктора
филогических наук, профессора М.В.Шкондина, кандидата филогических наук,
доцента Л.Л.Реснянской): Учеб. пособие./ М.Е.Аникина, В.В. Баранов и др. – М.:
АСПЕКТ ПРЕСС, 2009. – 236 с.
Усмонов
И.К. Назарияи публитсистика./ И. Усмонов. –Душанбе, 1999 . – 99 с.
Херман Майн.
Средства массовой информации в Федеративной Республики Германии (перевод М.
Бальё, Т. Манеевич)./ М.Херман. – М.: 1996 . – 158 с.
Як хосияти муҳими матбуоти маҳаллӣ он аст, ки дар саҳифаҳои худ маводи интиқодии
шадидро нисбати шахсиятҳову афроди манфӣ хеле кам ба кор мебарад. Инро
худсензураи нашрияҳои мазкур номидан мумкин аст. Дар рӯзномаҳои марказӣ
истифодаи инчунин мавод бештар аст. Ин омил ба он иртибот дорад, ки мухбири рӯзномаи
марказӣ аз қаҳрамони танқидкардаи худ дар як фосилаи муайяни ҷуғрофӣ қарор
дорад. Аммо мухбири маҳаллӣ метавонад бо қаҳрамони мавриди танзу танқид дар
бархӯрди ҳаррӯза қарор гирад. Ӯро дар куча, дар маҳал, дар маркази ноҳия ҳар рӯз
аз наздик мебинад ва хоҳу нохоҳ як ихтилофе ба миён омада метавонад. Аз ин ҷиҳат
мухбири маҳаллӣ дар як навъ ҳарос қарор дорад ва намехоҳад, ки барои худ моҷарои
фардиеро созмон диҳад.
Матбуоти маҳаллӣ аз оғоз чунин
як хосиятеро соҳиб аст, ки формати мавзӯии худро дар як қолаб нигоҳ медорад, ки
ин ба масъалаи худсензураи идораи нашрия иртиботи қавитар пайдо мекунад. Ғайрифаврӣ
будани матолиб, доиман ором ва якмаром нишон додани ҳаёти маҳал, рӯҳияи ками
рухдодӣ дар маводҳо, ҳазар аз нашри маводи интиқодии шадид, истифода накардан
аз усулҳои замонавии пешниҳод (ҳангома ва шӯр) ва дигар омилҳо мавҷуда боисанд,
ки ин навъи матбуот ба костагӣ рӯ оварад. Ҳол он ки замоне ин раванд баръакс
буд: «Мо хеле хуб норасоиҳо, нуқсонҳо ва иштибоҳҳои худро
мебинем, ки барои инъикоси онҳо натанҳо матбуоти марказӣ, балки рӯзномаҳои
фабрикаву заводҳо ва рӯзномаҳои деворӣ мусоидат мекунанд».[4, с. 70]
Андешаҳои М.Горкий ифодагари муҳиту
доираи матбуоти маҳаллии рус дар солҳои сиюм аст. Аммо мушоҳидаву таҳқиқҳо
нишон медиҳад, ки чунин шева барои тамоми матбуоти маҳаллии ҳудуди шӯравӣ, аз ҷумла
Тоҷикистони шӯравӣ яксон будааст, ки онро дар мисоли яке аз рӯзномаҳои водии
Вахш чунин таъкид кардаанд: «..ҷолиб
аст, ки қариб дар ҳар шумора маводи танқидӣ чоп мекарданд…».[7, с. 21]Камҷуръатии имрӯзаи матбуоти маҳаллӣ
аввалин нотавонӣ дар рақобат ба матбуоти марказӣ мебошад, ки бо доираи мавзӯии
худ аудиторияи маҳаллиро пахш месозад. Албатта, дар ин раванд таъсир ва таъкиду
нишондоди ҳокимиятҳои маҳаллӣ ҳамчун муассисон истисно нест. Онҳо дар масъалаи
сифат ва пешниҳоди матолиби алоҳида монеаи ҷиддӣ мебошанд. Ҳамин аст, ки
проблемаҳои алоҳида як навъ рӯпуш мешаванд ва танҳо баъд аз оне ки матбуоти
марказӣ ба ин масъала таваҷҷуҳ менамояд, ҷуръати матбуоти маҳаллӣ бештар
мешавад.
Таҷрибаи матбуоти пешрафтаи ҷаҳон
нишон медиҳад, ки неруву иқтидори рӯзнома, пеш аз ҳама, нашри пайвастаи он аст.
Бо назардошти ин рӯзномаҳо то ҳадди имкон дурнамои бақову фанои худро дарк
карда метавонанд. Яъне, дар ин самт мавҷудияти омилҳои муайян дар ҳамбастагӣ ба
манфиати рӯзнома дурнамои некро бозгӯ менамоянд. То қадри имкон омилҳои
мусоидаткунандаи рушди матбуоти маҳал ва иқтидор пайдо кардани он бештар дар
Русия вуҷуд дорад. Чунончӣ дар ҷадвали зер пешрафти матбуоти маҳал дар доираи
ноҳияву шаҳрҳо чунин нишон дода шудааст:
Сол
Шумораи нашрияҳо
Тиражи якдафъаина Млн. нусха
Тиражи солонаМлрд. нусха
Матбуоти шаҳрӣ
1989
490
14,8
2,9
2000
1689
28,6
2,0
2001
1229
23,9
1,8
2003
2318
68,5
3,8
2004
2354
76,4
3,5
Матбуоти ноҳиявӣ
1989
1620
9,4
1,5
2000
1436
4,6
0,5
2001
1541
12,9
0,9
2003
1731
8,0
0,7
2004
1667
7,1
0,5
“…Иқлими мусоиди иқтисодии шаҳрҳо
дар пешрафти матбуот таккони ҷиддӣ мебахшад.Матбуоти шаҳрӣ дар Русия қисмати бузурги матбуоти кишварро ташкил
медиҳад ва аз нисф зиёди онҳо ҳафтанома мебошанд”. [10, с. 61]
Аз ҷадвали боло бармеояд, ки дар
замони шӯравӣ шумораву номгӯи матбуоти шаҳрӣ дар Русия кам будааст. То соли
2005 қариб панҷ маротиба афзудани номгӯи нашрияҳо далели аз нигоҳи иқтисодӣ пеш
рафтани шаҳрҳост. Ҳамзамон қиёси солҳои шӯравӣ ва Русияи мустақили имрӯза нишон
медиҳад, ки шумораи нашрияҳои ноҳиявӣ рӯ ба камшавӣ доранд. Пас имрӯз месазад гӯем,
ки неруи матбуоти шаҳрӣ дар қиёс бо ноҳиявӣ бештар мебошад. Ин маънои онро
надорад, ки матбуоти ноҳиявӣ дар майдони рақобатҳо ноустувор аст. Тавре маълум
аст, шаҳрҳо ҳамчун марказҳои саноативу тиҷоратӣ дар самти тиҷоратии нашрияҳо
мусоидат менамоянд. Дар фазои иттилоотии Русия дар маҷмӯъ неруманд гаштани
матбуоти маҳаллӣ бештар падидор аст. Ин дар ҳолест, ки аксарият гумон
мекарданд, ки матбуоти маҳаллӣ дар шароити нави бозаргонӣ ҳама нуфузу неруи
худро ба зудӣ аз даст медиҳад: «Чанд даҳсола қабл,
дар оғози бозсозии сохти нав бисёриҳо аз марги қарибулвуқуи матбуоти маҳаллӣ ҳарф
мезанданд. Чунин андешае матраҳ буд, ки ин навъи матбуот ба шароити муносибатҳои
бозорӣ тоб оварда наметавонад».[10, с. 62]Аммо раванди инкишофу таҳаввул нишон медиҳад, ки ин навъи
матбуот неруи аз дастрафтаи худро барқарор кардан низ мехоҳад. Алакай мутобиқ
шудани ин навъи матбуотро дар шароити нави муносибатҳои бозорӣ ҳамагон воқифанд.
Ҳарчанд дар ин масъала кишвари мо дар ҳолати гузариш қарор дорад, аммо дар
Русияву Қазоқистон барин ҷумҳуриҳои пасошӯравӣ ҳолати хуб ва ҳатто неруи
чашмраси матбуоти маҳаллӣ мушоҳида мешавад. Матбуоти маҳаллии ин кишварҳо бо
матбуоти марказӣ дар бархӯрду рақобат қарор гирифта истодаанд. Матбуоти маҳаллии
мо ҷои инкор нест, ки рисолати ахбории худро аз даст додааст. Табиист, ки ин ҷиҳат
эътибору нуфузи рӯзномаҳои маҳаллиро коста менамояд. Аммо рӯзномаҳои маҳаллии
мо имрӯз аз матолиби ғайрииттилоотии таҳлилие истифода мебаранд, ки хусусияти
таблиғиву ташвиқиро бештар соҳибанд. Манзур публитсистикаи матбуотист, ки имрӯз
истифодаи он дар саҳифаҳои ин навъ матбуот доманаи васеъ дорад. Публитсистика
бошад, ҳеҷ гоҳ барои матбуот бегона нест, балки онро ҳатто силоҳи журналистика
меноманд: “дар баробари ин барои фаъолияти
сиёсӣ журналистика дар ихтиёри худ силоҳи муқтадир дорад, ки он публитсистика
мебошад”. [3, с. 158]
Ташаккулу пешрафти матбуоти маҳаллӣ дар шароити мубориза барои вақти холии
аудитория ба чанд омил вобастагии зич дорад. Аз ҷумла:
Шароити пешрафтаи иқтисодии шаҳр,
ноҳия, маҳал;
Аҳолии аз нигоҳи иқтисодӣ таъмин
(соҳибсармоя);
Фарҳанг ва маънавиёти баланди
мардуми як минтақа сарфи назар аз имконоти иқтисодӣ;
Рӯҳияи баланди иҷтимоиву интиқодии
матолиби нашрияи як маҳал;
Ба марказҳои бузурги иқтисодӣ наздик будани маҳал, ноҳия
ва шаҳр;
Ба назар гирифтани анъанаву урфу одати як маҳал аз ҷониби
муҳаррир ва ҳайати эҷодии рӯзнома;
Нуқтаҳои боло
худ таҷаммӯи неруи матбуоти маҳаллӣ ба шумор мераванд. Нишон додани ҷузъиёти
дигари таҷаммӯи ин нерӯ баҳси тӯлонӣ хоҳад буд. Тавре маълум гардид, дар нерӯманд
гаштани ин матбуот шароиту авзои хос мусоидат карда метавонад. Гузашти вақт ва
паси сар кардани зинаҳои маълум неруи аз дастдодаи матбуоти маҳаллиро эҳё карда
метавонад. Он чиз хушоянд аст, ки матбуоти кишвар матбуоти маҳаллии мо аз рӯйи
теъдоди номгӯй мавқеи чандон бадро соҳиб нест. Мавҷудияти ҳудуди сад номгӯи ин
типи нашрияҳо дар ҷумҳурӣ бозгӯи неруву иқтидори маълуми чунин матбуот аст.
Адабиёт:
Азимов А. Очеркҳо аз таърихи матбуоти тоҷик: Дастури
таълимӣ./ А.Азимов.–
Душанбе, 1998. – 91 с.
Айнӣ
С. Акнун навбати қалам аст. Ҷилди 1./ С. Айнӣ –Душанбе, 1977. – С.308.
Горкий М. О печати: Сборник статей./ М. Горький.-М.:
Госполитиздать, 1962.– 367 с.
Нуралиев А, Саъдуллоев А, Усмонов И, Гулмуродов У.
Журналистикаи советии тоҷик: Васоити таълимӣ / А. Нуралиев ва диг. – Душанбе,
1989.- 174 с.
Муродов, М. Б. Аз се
шохаи як илм. /М.Муродов. – Душанбе: Аржанг, 2014. – 232 с.
Мӯсоев
А. Вахш, эй сарчашмаи илҳоми ман: Ҷашннома./ А.Мӯсоев. – Душанбе:Бухоро, 2017.
– 167 с.
Набзи
қалам – набзи Файзобод. –Душанбе, 2013. –294 с.
Садуллаев
А. Горизонты публицистики./ А.Садуллаев.
–Душанбе, 2009. – 306 с.
Типология периодической печати.(Под редакцией доктора филогических наук,
профессора М.В.Шкондина, кандидата филогических наук, доцента Л.Л.Реснянской):
Учеб. пособие./ М.Е.Аникина, В.В. Баранов и др. – М.: АСПЕКТ ПРЕСС, 2009. – 236
с.